برخلاف آنچه غالباً تصور مي شود ، كار علمي در جهان اسلام از همان سده نخست در عرصه قابل توجهي آغاز شد . در حقيقت پيش از ظهور اسلام ، شماري آثار علمي به زبان عربي كه به عنوان ترجمه متون كهن يوناني يا سرياني شناخته مي شدند ، وجود داشتند كه بهره برداري از آنها رفته رفته دامنة گسترده تري به خود مي گرفت و زمينه را براي پيشرفت سترگ سده هاي بعد آماده ميساخت. همچنين كساني در همان آغاز گسترش اسلام با مدرسة انطاكيه و آثاري كه هنوز در اسكندريه باقي مانده بود ، آشنايي يافتند و به استفاده از آنها پرداختند. ماسر جويه قديم ترين مترجم دورة اسلامي است كه در منابع از وي ياد شده است .
بزرگ ترين آثار يوناني در پزشكي و رياضيات و نجوم ، مانند وصايا، فصول ، و اپيدمي و اخلاط بقراط و تشريح ، اسطقسات ، مزاج و النبض الكبير جالينوس و اصول هندسه اقليدس و مجسطي بطلميوس و دهها اثر ديگر ، و نيز شماري كتابهاي فارسي و هندي به عربي ترجمه شدند . و چون در متون ترجمه شده ابهامات بسيار به چشم مي خورد ، شروح و تفاسير بسياري نيز بر آنها نوشته شد و صدها تحرير و تأليف تازه فراهم آمد.
محمد بن موسي خوارزمي ، پيشتاز بزرگ كاربرد روشهاي جبري در حل مسائل هندسي كه ترجمة كتاب حساب وي به زبان لاتيني ، با عنوان كتاب خوارزمي ، نام او را جهاني ساخت و آن را به شكل تصحيف شده آلگوريسم به معناي يك شيوة ويژة محاسبه به واژگان زبانهاي اروپايي افزود ؛ ثابت بن قره ، كه ابتكاراتش در حل مسائل رياضي از جمله در محاسبه سطح سهمي و حجم سهميوار ، نقش بزرگي در پيشرفت رياضيات ، و به ويژه حساب انتگرال ايفا كرد؛ ابوكامل مصري ، كه كار خوارزمي را در كاربرد روشهاي جبري براي حل مسائل هندسي ادامه و گسترش داد و ظاهراً بدون آگاهي از كارهاي يونانيان ، به طرح و حل معادلات سياله پرداخت كه روش جديدي ، ساده تر از روش ارشميدس ، براي تربيع سهمي ابداع كرد ؛ اخوان الصفا، با شماري رسائل در رياضيات و دانشهاي ديگر؛ ابوالوفاي بوزجاني ، كه با اثبات رابطة ميان سينوس و كسينوس مجموع و تفاضل زوايا ، با سينوس و كسينوس هريك از آن زوايا و محاسبة سينوس نيم درجه ، جايگاه مهمي در تاريخ مثلثات به خود اختصاص داد؛ ابوسعيد سجزي ، كه به پژوهشهاي نو دربارة بسياري از مسائل هندسي ، از جمله قطوع مخروطي پرداخت ، مسألة تثليث زاويه را براي نخستين بار با روش علمي حل كرد و بر اصل توازي اقليدس پرتو تازه اي افكند و در اسطرلابي كه ساخت ، موضوع حركت وضعي زمين را مطرح كرد؛ ابن هيثم ، كه پژوهشهاي وي در نورشناسي و حل مسأله اي در همين زمينه كه به يك معادلة درجة چهارم مي انجامد و به نام خود او شهرت يافته است و ابتكارات نبوغ آميزش در حل مسائل مثلثات از راههاي هندسي و استفاده از رياضيات در حل مسائل مربوط به علوم طبيعي و كاربرد روش افناء براي محاسبه حجم ـ كه سرانجام به ابداع حساب انتگرال منتهي شد ـ از سوي دانشمندان غربي مورد استفاده فراوان بوده است؛ ابوالجود ، كه دستاوردهاي بزرگ او در رياضيات و از جمله رسم 7 ضعلي و 9 ضلعي منتظم، و پاسخهاي او به پرسشهاي بيروني در تاريخ رياضيات با ارزش بسيار تلقي ميشود ؛ بيروني ، جامع ترين دانشمند عصر خويش با ذهني پژوهشگر و بي نظير كه به بركت ابداعاتش در حل بسياري مسائل رياضي ، از جمله تثليث زاويه ، محاسبة وتر يك درجه ، و محاسبه نسبت قطر دايره به محيط آن در كنار ديگر دانشها در تاريخ رياضيات نيز جايگاه مهمي يافته است؛ عمر خيام ، كه از جمله با رساله اي در جبر و مقابله ، يكي از برجسته ترين آثار رياضي در زبان عربي و پژوهش منظم در معادلات درجه اول ، دوم و سوم و رساله اي در شرح دشواريهاي اصول موضوعة اقليدس، توجه مورخان علم را به خود معطوف داشته است و صدها تن ديگر.
مولوي ،محمد علي. ”مدخل اسلام“. دايره المعارف بزرگ اسلامي. زيرنظر كاظم موسوي بجنوردي . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي ، 1367- ، جلد 8 ، ص 460 ـ 459
برخلاف آنچه غالباً تصور مي شود ، كار علمي در جهان اسلام از همان سده نخست در عرصه قابل توجهي آغاز شد . در حقيقت پيش از ظهور اسلام ، شماري آثار علمي به زبان عربي كه به عنوان ترجمه متون كهن يوناني يا سرياني شناخته مي شدند ، وجود داشتند كه بهره برداري از آنها رفته رفته دامنة گسترده تري به خود مي گرفت و زمينه را براي پيشرفت سترگ سده هاي بعد آماده ميساخت. همچنين كساني در همان آغاز گسترش اسلام با مدرسة انطاكيه و آثاري كه هنوز در اسكندريه باقي مانده بود ، آشنايي يافتند و به استفاده از آنها پرداختند. ماسر جويه قديم ترين مترجم دورة اسلامي است كه در منابع از وي ياد شده است .
بزرگ ترين آثار يوناني در پزشكي و رياضيات و نجوم ، مانند وصايا، فصول ، و اپيدمي و اخلاط بقراط و تشريح ، اسطقسات ، مزاج و النبض الكبير جالينوس و اصول هندسه اقليدس و مجسطي بطلميوس و دهها اثر ديگر ، و نيز شماري كتابهاي فارسي و هندي به عربي ترجمه شدند . و چون در متون ترجمه شده ابهامات بسيار به چشم مي خورد ، شروح و تفاسير بسياري نيز بر آنها نوشته شد و صدها تحرير و تأليف تازه فراهم آمد.
محمد بن موسي خوارزمي ، پيشتاز بزرگ كاربرد روشهاي جبري در حل مسائل هندسي كه ترجمة كتاب حساب وي به زبان لاتيني ، با عنوان كتاب خوارزمي ، نام او را جهاني ساخت و آن را به شكل تصحيف شده آلگوريسم به معناي يك شيوة ويژة محاسبه به واژگان زبانهاي اروپايي افزود ؛ ثابت بن قره ، كه ابتكاراتش در حل مسائل رياضي از جمله در محاسبه سطح سهمي و حجم سهميوار ، نقش بزرگي در پيشرفت رياضيات ، و به ويژه حساب انتگرال ايفا كرد؛ ابوكامل مصري ، كه كار خوارزمي را در كاربرد روشهاي جبري براي حل مسائل هندسي ادامه و گسترش داد و ظاهراً بدون آگاهي از كارهاي يونانيان ، به طرح و حل معادلات سياله پرداخت كه روش جديدي ، ساده تر از روش ارشميدس ، براي تربيع سهمي ابداع كرد ؛ اخوان الصفا، با شماري رسائل در رياضيات و دانشهاي ديگر؛ ابوالوفاي بوزجاني ، كه با اثبات رابطة ميان سينوس و كسينوس مجموع و تفاضل زوايا ، با سينوس و كسينوس هريك از آن زوايا و محاسبة سينوس نيم درجه ، جايگاه مهمي در تاريخ مثلثات به خود اختصاص داد؛ ابوسعيد سجزي ، كه به پژوهشهاي نو دربارة بسياري از مسائل هندسي ، از جمله قطوع مخروطي پرداخت ، مسألة تثليث زاويه را براي نخستين بار با روش علمي حل كرد و بر اصل توازي اقليدس پرتو تازه اي افكند و در اسطرلابي كه ساخت ، موضوع حركت وضعي زمين را مطرح كرد؛ ابن هيثم ، كه پژوهشهاي وي در نورشناسي و حل مسأله اي در همين زمينه كه به يك معادلة درجة چهارم مي انجامد و به نام خود او شهرت يافته است و ابتكارات نبوغ آميزش در حل مسائل مثلثات از راههاي هندسي و استفاده از رياضيات در حل مسائل مربوط به علوم طبيعي و كاربرد روش افناء براي محاسبه حجم ـ كه سرانجام به ابداع حساب انتگرال منتهي شد ـ از سوي دانشمندان غربي مورد استفاده فراوان بوده است؛ ابوالجود ، كه دستاوردهاي بزرگ او در رياضيات و از جمله رسم 7 ضعلي و 9 ضلعي منتظم، و پاسخهاي او به پرسشهاي بيروني در تاريخ رياضيات با ارزش بسيار تلقي ميشود ؛ بيروني ، جامع ترين دانشمند عصر خويش با ذهني پژوهشگر و بي نظير كه به بركت ابداعاتش در حل بسياري مسائل رياضي ، از جمله تثليث زاويه ، محاسبة وتر يك درجه ، و محاسبه نسبت قطر دايره به محيط آن در كنار ديگر دانشها در تاريخ رياضيات نيز جايگاه مهمي يافته است؛ عمر خيام ، كه از جمله با رساله اي در جبر و مقابله ، يكي از برجسته ترين آثار رياضي در زبان عربي و پژوهش منظم در معادلات درجه اول ، دوم و سوم و رساله اي در شرح دشواريهاي اصول موضوعة اقليدس، توجه مورخان علم را به خود معطوف داشته است و صدها تن ديگر.
مولوي ،محمد علي. ”مدخل اسلام“. دايره المعارف بزرگ اسلامي. زيرنظر كاظم موسوي بجنوردي . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي ، 1367- ، جلد 8 ، ص 460 ـ 459