پنجشنبه، 23 آذر 1396
Menu

استان : ایلام

  • معرفی استان
  • معرفی جاذبه های تاریخی-فرهنگی
  • معرفی جاذبه های طبیعی
  • آداب و رسوم
  • مشاهیر
  • صنایع دستی
  • سوغات
  • خدمات گردشگری

معرفی استان :


استان ايلام با مساحتي حدود 19086 كيلومتر مربع، در غرب كشور، بين 31 درجه و 58 دقيقه تا 34 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي نسبت به استوا و 45 درجه و 44 دقيقه تا 48 درجه و 10 دقيقه طول شرقي نسبت به نصف‌النهار گرينويچ قرار دارد. اين استان يک منطقه كوهستاني و مرتفع است كه در غرب و جنوب‌غربي كشور در ميان رشته كوه‌هاي كبيركوه از سلسله جبال زاگرس قرار دارد. از شمال به استان كرمانشاه، از جنوب به قسمتي از خوزستان و كشور عراق، از شرق به استان لرستان و از غرب به كشور عراق محدود است. استان ايلام حدود 425 كيلومتر مرز مشترك با كشور عراق دارد.كوه‌هاي ايلام از جمله ناهمواري‌هاي سلسله جبال زاگرس است. در حاشية غربي اين رشته‌كوه و به صورت چين‌هاي موازي در جهت شمال غربي، جنوب شرقي امتداد يافته است. اين چين‌ها از جمله رسوبات دوران اول تا چهارم زمين‌شناسي است. نواحي شمال و شمال شرقي استان كوهستاني و داراي ارتفاعات مهمي است. مناطق غرب و جنوب غربي آن از زمين‌هاي پست و كم‌ارتفاع و تپه ماهور، تشكيل شده است.آب و هواي استان ايلام به سبب تأثيرپذيري از عوامل گوناگوني چون عرض جغرافيايي (زاويه تابش آفتاب)، ارتفاع، امتداد رشته‌كوه‌هاي زاگرس، فاصله از بيابان‌هاي عراق و عربستان و بادهاي محلي و ناحيه‌اي از تنوع زياد برخوردار است. استان ايلام داراي سه منطقه آب و هوايي (آب و هواي سرد كوهستاني، آب و هواي معتدل كوهستاني، آب و هواي صحرايي و نيمه‌صحرايي "گرم و خشک" است.










استان ايلام در دوره ماد (708-550) ق‌م. جزو ايالت عيلام بود كه خود در زمان حكومت كياكسار يا هووخشتره (633-584 ق‌م.) جزء ساتراپ‌نشين هشتم دولت ماد محسوب مي‌شد.داريوش هخامنشي بر صخره‌اي از كوه بيستون (بغستانه) عيلام را جز 23 ساتراپي خود ثبت نمود. پس از درگذشت داريوش سوم (330 ق‌م.) اسكندر تمام ممالك ايران از جمله عيلام را به تصرف خود درآورد. پس از فوت اسكندر ميراث او بين سردارانش تقسيم شد در اين زمان سوزيانا (ايلام، لرستان، خوزستان فعلي) جزء 72 ايالت سلوكيان بود. مردم پارت عليه جانشيانان اسكندر قيام كردند و سرانجام توانستند با رهبري اشك اول آن‌ها را شكست داده و حكومت اشكانيان را تشكيل دهند، در زمان اشكانيان ايلام به علت نزديكي به مركز حكومت (استان كرمانشاه فعلي) رونق زيادي يافت.در عهد ساسانيان “عيلام” جزء سرزمين پهله(پهلو )شناخته مي‌شد، اين سرزمين شامل شهرهاي اصفهان، ري، همدان، كرمانشاه، دينور و ماسپذان و مهرجانقدق نهاوند، كوفه، قم، قزوين، كومش و آذربايجان بود. در اين تقسيم‌بندي غرب لرستان شامل دو بخش مهم ماسبذان و مهرجانقذق (مهرگان كره) بود. شمال آن الشتر، جزو ماه‌كوفه مي‌شد و بخش مياني آن نيز جزو شاپور خواست، بود. در سال 1281 ق. ديركوند هايانمي شدند و به همسايگان خود تعدي و تجاوز نمودند. حسين‌قلي‌خان ابوقداره، برحسب امر دولت با افراد مسلح و سواران خود، با تجهيزات براي قلع و قمع آنان عازم شد و به فتحي بزرگ نايل آمد و به پاس اين موفقيت به فتح‌السلطان ملقب گرديد. وي در سال 1317 ق درگذشت و بعد از او پسرش غلامرضاخان جانشين پدر شد و لقب صارم‌السلطنه گرفت و چندي بعد ملقب به سردار اشرف شد. غلامرضاخان آخرين والي پشكوه در سال 1307 هـ.ش. توسط رضاشاه سركوب، و به عراق پناهنده شد و در همانجا درگذشت. واليان كه به عنوان “خان” در منطقه حكومت مي‌كردند، با مسلح نمودن افراد محلي از مرزهاي ايلام حفاظت مي‌نمودند. آنان از مردان خراج و بيگاري مي‌گرفتند. اين واليان قلعه‌هاي تابستاني و زمستاني در مناطق مختلف ايلام و مهران احداث نمودند كه از مشهورترين آن‌ها قلعه والي، در شهر ايلام و قلعه كنجانچم در 15 كيلومتری شهر مهران است.
استان ايلام مشتمل بر هفت شهرستان، 17 بخش، 15 شهر، 36 دهستان و 753 آبادي داراي سکنه بوده است. شهرستان‌هاي ايلام عبارتند از آبدانان، ايلام، ايوان، دره شهر، دهلران، شيروان چرداول و مهران.

ايلام:

به مركزيت شهر ايلام و در سال 1308 شمسي در خاور و شمال خاوري ده ‌بالا و در منطقه‌اي كه حسين ‌آباد (منسوب به حسين قلي خان والي) ناميده مي‌شد و در جوار ساختمانهاي به جا مانده از والي، بنا گرديد و با به توجه به سابقه‌ي تاريخي منطقه و تصويب فرهنگستان ايران، ايلام ناميده شد.ديواره‌هاي سنگي و دامنه‌هاي جنگلي كوه‌هاي مانشت، سيوان، شلم و سياه كوه، به شكل دژي وسيع شهر و دشت‌هاي اطراف آن را برگرفته ،در مركز جغرافيايي استان قرار نگرفته است. از اين رو، موقعيت آن تا حدودي كه اهميت ارتباطي و تجارتي آن را محدود مي‌كند، به طوريكه محصولات بخش‌ها و روستاهاي دور دست به استان‌هاي ديگر صادر مي‌شود.اما ايجاد شبكه‌ي راهها و اتصال مراكز شهري به ايلام مخصوصاً نزديكي با مرز با وجود آب و هوايي نسبتاً مناسب و مساعد، مركزيت سياسي، وجود مؤسسات رفاهي و… به آن موقعيتي ويژه، داده است. بخش مركزي ايلام داراي دهستان‌هاي ميش‌خاص و حومه 36 روستاست. توتون از مهمترين محصولات دهستان ميش خاص است. چوار، يكي از بخش‌هاي شهرستان ايلام در 18 كيلومتري شهر ايلام و بر سر راه اصلي ايلام – ايوان – اسلام آباد غرب قرار گرفته است.





سیروان:

در حوزه شمالی استان ایلام و شمال شرقی شهر ایلام در دامنه های اطراف و لایه های زیرین سرابکلان واقع در شهرستان شیروان چرداول به صورت نیمه مدفون با بقایای آثار معماری ارزشمند قرار دارد. این شهر از جمله مراکز زیست محیطی باستانی است که در دوره های میانکوهی زاگرس واقع شده است.وجود آب فراوان و چشمه های جوشان و رودخانه خروشان در این شهر یادآور همزادی توأمان آب و آبادی در ایران و تلفیق معماری خاص و با شکوه با آب- مظهر پاکی و زایش و زندگی است. آنگونه که در فیروز آباد فارس وطاق بستان کرمانشاه و تخت سلیمان در آذربایجان غربی نیز دیده می شود سنت استفاده از سنگ و ملات، ساروج و گچ طبیعی یادآور شیوه های معماری قلعه دختر فارس و شهر تاریخی سیمره در دره شهر است. این امر به قول دمرگان باستان شناس فرانسوی مبنایی بر ساسانی بودن این شهر است. سنتی که تا سده های سوم و چهارم قرون اولیه اسلامی در دره های میانکوهی زاگرس حفظ شده است. این شهر در دوران شکوه و عظمت خود مرکز ایالت ماسبذان از شهرهای مهم و آباد ایران دوره ساسانی بوده و وجود پلها و راه ها و محوطه ها و قلاع و سکونت گاه های باستانی در این مجموعه سنگی( هیزدرهhiadar)مشرف بر شیروان مله گه ون است.







معرفی جاذبه های تاریخی-فرهنگی :


امامزاده علی صالح :

بقعه امامزاده صالح (ع) فرزند عبید الله الاعرج فرزند حسین، فرزند امام سجاد(ع) است. امامزاده علی صالح از معاصرین حضرت امام موسی کاظم (ع) بوده اند که همزمان با طغیان خلفای عباسی به ایران هجرت نموده و در زمان امام رضا (ع) در محل صالح آباد به شهادت رسیدند. در زمان هلاکو خان مغول ساختمانی کوچک بر روی مقبره آن احداث گردید ولی این ساختمان در زمان قاجار به دستور والی ابوقداره تجدید بنا شده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به طور کلی تجدید بنا گردید همچنین وجود مزار شهدای جنگ تحمیلی استان به اهمیت زیارتی آن افزوده و شاخص ترین مکان زیارتی استان بشمار می آید . این بقعه در شهر صالح آبادواقع در شهرستان مهران قرار دارد.


امامزاده سید ابراهیم :

در فاصله هفت کیلومتری پهله زرین آباد و مسیر سیاحتی قلعه شیاخ امامزاده سید ابراهیم (ع) از نوادگان امام باقر (ع) قرار دارد که فاصله آن تا مرکز استان 180 کیلومتر است. ساختمان این امامزاده به دوران سلجوقی مربوط است که به شکل مخروط و هندسی خاصی بنا گردیده است.


امامزاده سید صلاح الدین محمد :

این امامزاده در جنوب شرقی شهر آبدانان در انتهای شهر و برروی تپه ای ساخته شده.در اطراف آن قبرستان عمومی شهر واقع شده است همچنین این بقعه هم اکنون یکی از زیارتگاههای شهر و منطقه می باشد.


امامزاده سید فخرالدین :

طبق شجره نامه موجود، این امامزاده (ع) از نوادگان امام هفتم شیعیان حضرت امام موسی کاظم(ع) است که در روستای زرآب بخش زرین آباد شهرستان دهلران در کنار جاده ایلام به میمه زرین آباد قرار دارد.بنای آن دارای گنبدی ساده است که بیشتر مصالح بکار رفته در آن از سنگ ساخته شده است. این بنا در نهایت سادگی ساخته شده است.


امامزاده سید صلاح الدین محمد :

این امامزاده در جنوب شرقی شهر آبدانان در انتهای شهر و برروی تپه ای ساخته شده است. در اطراف آن قبرستان عمومی شهر واقع شده، همچنین این بقعه هم اکنون یکی از زیارتگاههای شهر و منطقه می باشد.




كاخ فلاحتي ايلام :

تنگ ارغوان در فاصله سه كيلومتري شمال خاوري شهر ايلام قرار دارد، این مکان در فصل بهار زيبايي وصف ناپذيري با گل هاي ارغواني رنگ خود دارد. اين دره‌ي خوش آب و هوا همواره مورد استفاده مردم به منظور گذراندن اوقات فراغت و تفريح قرار مي گيرد، گفتنی است اين كاخ، باغ زيبا با سردرب هاي منقوش، آجركاري و سرستون هاي زيبا مربوط به دوران قاجاریه است.





حمام قلعه پور اشرف :

در ضلع غربی قلعه پور اشرف در روستای شیخ مکان در شهرستان دره شهر قرار دارد. این حمام دارای پلان مربع شکل است و شامل اماکن تودرتو با سالن و دالانهای رختکن، حوضچه های آب سرد و گرم، دستشویی و انبار سوخت می باشد. مصالح ساخت آن هم شامل قلوه سنگهای نتراشیده و گچ به عنوان ملات می باشد، این بنامربوط به دوران قاجاریه است.

حمام قلعه کنجانچم :

در پشت اتاقهای ضلع جنوبی قلعه کنجانچم حمام ساخته شده است. این بخش از بنا شامل سه اتاق، یک راهرو اختصاصی و خرینه می باشد که از طریق کانال و تنبوشه های سفالی آب آن تأمین می شده است. مصالح بکار رفته در ساخت این حمام سنگ و گچ می باشد. این حمام و قلعه مربوط به دوره والیان ایلام است.

آرامگاه بابا سیف الدین :

در شمال شرقی دره شهر، در دامنه تپه ای موسوم به "چهار طاق " قرار دارد. در داخل مقبره، دو قبر است که روی آن ها سنگ نبشته ای وجود ندارد. مصالح به كار رفته در مقبره از سنگ، گچ و آجر است و روی بقعه را نیز با گچ سفید کاری کرده اند. در اطراف این آرامگاه درختان چند صد ساله تاریخی نیز وجود دارند. کلیه حقوق سایت برای سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری محفوظ می باشد

پل گاوميشان:

بر روي رودخانه سيمره پس از تلاقي با رود كشكان ساخته شده است. محمد علي ساكي وجه تسميه آن را برگرفته از كلمه"گو ميشه" يعني محل پرورش گاوميش مي‌داند و سراورل استين نام اوليه اين پل را "گاماسا" مي‌نويسد. گاماس از دو كلمة "گا" به معني "گاو" و "ماس" به معني ماهي تشكیل شده است. گاوميش یا گاوميشو نام‌هاي ديگر اين پل هستند. بعضي بر اين باورند كه گاوميش نر در قديم جفت خود را گم مي‌كند و در پي يافتن آن تمامي دره‌ها و غارها را در هم مي‌نوردد و سرانجام آن را در غاري در اين محدوده مي‌يابد. از آن پس اين منطقه را "گاوميشو "ناميده‌اند. قوس‌هاي جناقي آجري و ساير تعميرات سنگي نماي فعلي پل، نشانگر مرمت آن در دوره‌هاي بعدي و بخصوص در دوره اتابكان لر كوچك است. اين پل از پنج چشمه بزرگ تشكيل شده بود، که در حال حاضر فقط يک چشمه سالم از آن باقي مانده است، ارتباط چشمه‌ها با مسير حركت آب و طغيان آن محرز مي‌باشد. اين پل بسيار فني و پيچيده ساخته شده به طوري كه رقيبي جدي براي پل‌هاي مهم به شمار مي‌آيد. اين پل شباهت زيادي نيز به پل شادروان در شوشتر دارد و در همان دوران ساخته شده است. پايه‌ها و تكيه‌گاه‌هاي اصلي پل، مدور و قطور و مصالح آن سنگ‌هاي مكعبي بزرگ و تراشيده هستند. در ابعاد تقريباً مساوي به صورت رگ‌چين به روي هم چيده شده‌ و پايه‌هاي اصلي پل را به وجود آورده‌اند، داخل اين پايه‌ها با قلوه سنگ و ساروج پر شده لازم به ذکر است مصالح اصلي پل سنگ و ساروج بوده و در سقف طاق‌ها از آجر استفاده شده است. طاق‌هاي جناقي، دالان‌ها و راهروها همگي از آجرهايي به ابعاد 25 * 20 سانتي‌متر ساخته شده‌اند و نماي داخلي پل بوسيله ملات گچ مزين شده است.اين پل طاقچه‌هاي مسدود و باز و موج‌شكن‌هايي دارد كه به وسيله راهروها با چند پله به هم متصل مي‌شوند. وجود پله‌ها در ميان دالان ستون مياني، بيانگر اين امر است كه اين پل فقط يک پل ارتباطي نبوده و با توجه به راهروهاي داخلي، پلكان كاروانسرا از آن به عنوان سرپناه به هنگام عبور استفاده مي‌كرده‌اند. به اعتقاد بعضي از مورخان اين پل در سال 334 هـ . ق بر اثر زلزله‌ از بين رفته است. جدا شدن پل از هم و پراكندگي آن شايد دليلي بر وقوع زلزله باشد.


پل جم نمشت دره شهر :

اين پل در مسير رود سيمره در چهار كيلومتري شمال دره شهر در مقابل روستاي چم كلان ساخته شده است. مصالح ساختماني آن را قلوه سنگ و ساروج تشكيل مي داده كه در حال حاضر بقاياي پايه هاي بيروني و موج شكن هاي آن باقي مانده است . كيفيت معماري پل، نوع مصالح به كار رفته و روش ساخت ان با آثار تاريخي دره شهر مطابقت دارد و قدمت آن به دوره ساساني مي رسد. اين پل كه ظاهراً تاسده هاي اخير مورد استفاده بوده است با خطي مستقيم به دهليز ورودي آثار دوران ساساني شهر مربوط مي شود. پل جم نمشت در زمان احداث 18 چشمه داشته و فاصله بين دو پايه، 15 متر و طول تمام پل بيش از 270 متر بود.

پل ساساني دره شهر :

اين پل در انتهاي جنوبي دره شهر و در ابتداي تنگه اي به همين نام در دامنه كبيركوه واقع شده است. بناي اوليه پل داراي سه چشمه طاق دار بوده است كه 5/5 متر از هم فاصله داشته اند،در طول زمان دو طاق اصلي آن ويران شده بود كه در سال هاي اخير مرمت شده است .

پل كروييت (پسر و دختر) شيروان و چرداول :

پل تاريخي كروييت (پسر و دختر) كه قدمت آن به دوره ساساني مي رسد؛ در روستاي چم بور از توابع چرداول واقع شده و توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور مورد شناسايي قرار گرفته است.

کتيبه و نقش برجسته گل گل ملکشاهی :

يادگاری از حمله و تصرف اين منطقه توسط سلسله آشوری در هزاره های قبل از ميلاد است که در ضلع شمالی روستای گل گل بخش ملکشاهی و بر نمای شرقی صخره و به ارتفاع حدود سه متر از زمين قرار دارد. شکل کلی کتيبه يک مستطيل به ارتفاع 135 سانتی متر و عرض 90 سانتی متر است که در وسط آن نقش نيم رخ و تمام قد پادشاه آشوری بصورت برجسته قرار دارد که کلاهی مخروطی و ردايی بلند تا روی پاها بر تن داشته و شمشيری حمايل به نماد قدرت به دست دارد که به علت تخريب شکل آن به درستی معلوم نيست. نزديک پيشانی نيز تصويری تخريب شده قرار دارد که به همراه نماد ديگری در پشت سر پادشاه هلال ماه احتمالاً نمادهای خدايان و الهه های آسمانی باشند که به حمايت از پادشاه آشوری برخاسته و به او کمک نموده اند تا در جنگ پيروز شود. متن کتيبه ابتدا به عمق متوسط 5/2 سانتی متر تراش خورده و طی آن نقش برجسته پادشاه را فراهم ساخته اند و سپس به نقر خطوط ميخی آشوری در سطرهای افقی بر تمام سطح کتيبه و نقش برجسته پرداخته اند و هر سطر را با خطی کنده و به شکل افقی از سطر بعدی مجزا نموده اند.عده ای آن را متعلق به آشور بانی پال که سرزمين ايلام قديم را متصرف و در نهايت موجب انقراض آنها گرديد، دانسته و عده ای آن را مربوط به سارگن دوم پادشاه آشوری می دانند که وی نيز نواحی شمال غرب و قسمتهايی از غرب ايران تا درياچه اروميه را به تصرف درآورد. آنچه از متن سنگ نوشته دریافت می گردد اين است که آشوريها همواره چشم طمع به نواحی شرقی حکومت خود يعنی سرزمين ايلاميها داشته و هر زمان که زمينه فراهم می شد حمله را آغاز می نمودند و اين روند به صورت فرهنگ ستيزه گری به فرزندان شاهان منتقل می شد و چهره پادشاه آشوری که رو به سرزمين ايلام حکاکی و نقر شده خوی جنگجويی و طمع هميشگی آنان به اين ديار را به نمايش می گذارد.


سنگ نوشته تخت خاتون ( تخت خان ) :

منطقه ای خوش آب و هوا در مسيرايلام به مهران و در منطقه ي عمومی صالح آباد است. اين مکان علاوه بر داشتن چشمه ي آب سرد و زلال به علت قرار داشتن در دامنه ي غربی کوه نخجير از نظر دسترسی به شکار انواع حيوانات وحشی و هِيزم درختان بلوط از شرايط و مزيتهای بسيار مطلوبی برای استراحت برخوردار بوده و به نوعی تفريحگاه واليان ايلام بوده است. تداوم استقرار خان والی و همراهانش هر سال به مدت طولانی در اين مکان تخت خاتون (که به احتمال زياد به لحاظ تعلق خاطر زياد خان به يکی از همسرانش آنجا را " تخت خاتون " ناميد) و بعدها به تخت خان تبديل شد، باعث گرديد که غلامرضا خان والی از فرصت استفاده کرده و دستور به نگارش کتيبه ی بزرگ و به ياد ماندنی خود در اين مکان بدهد. ارزش و اهميت اين سنگ نوشته علاوه بر زيبايی خط و متن آن دارای اطلاعات فراوانی است که از گذشته والی و کارهای عمرانی وی دست می دهد.


سنگ‌نوشته حسين‌قلي‌خان والي:

حسينقلي‌خان والي پدر غلامرضا‌خان، آخرين والي منطقه ايلام و پشتكوه است. اين سنگ‌نوشته تنها سنگ‌نوشته‌اي است كه حسينقلي‌خان به سال 1294 ه. ق به يادگار گذاشته و متن آن درباره ساختن قلعه و باغ حسين‌آباد و حسينيه است.سنگ‌نوشته مذكور در شمال شهر ايلام، و رو به روي پارک آزادي اين شهر، بر نماي جنوبي تخته سنگ بزرگي به ابعاد حدود 260 سانتي‌متر ارتفاع و 320 سانتي‌متر عرض و 3 متر قطر حكاكي شده است.

سنگ‌نوشته نخچير:

كتيبه مذكور در دامنه غربي كوه نخچير شهرستان مهران، بخش صالح‌آباد و در محلي موسوم به سرتزن قرار گرفته است اين سنگ‌نوشته به فرمان غلامرضا خان والي در سال 1327 ه. ق (به يادبود خريد باغي بزرگ و با صفا در صالح‌آباد) بر روي نماي غربي تخته سنگي بزرگ به ابعاد حدود 450 *220 *400 سانتي‌متر و به خط نستعليق برجسته حكاكي گرديده است.

سنگ نوشته ميمه ( بخش زرين آباد ) :

در ضلع شمال شهر ميمه و محلی موسوم به سراب تعدادی تخته سنگ بسيار حجيم، مشرف بر ضلع شرقی رودخانه ميمه قرار دارند. بر روی نمای شمالغرب يکی از اين سنگهای حجيم که حدود سه متر ارتفاع و 5/2 متر عرض دارد، سنگ نوشته والی نمايانگر است که به شکل مخروطی معکوس تا عمق اندکی تراش خورده و سپس کلمات را با نقر خطوط کناری نمايان ساخته اند. کتيبه در 13 سطر حکاکی و هر سطر با سطر ديگر با خطی افقی مجزا شده است. نوع خط نستعليق برجسته و با تداخل حروف به لحاظ فضای محدود کتيبه می باشد و شباهت فراوانی با سنگ نوشته حسين قلی خان والی واقع در شمال شهر ايلام دارد و به احتمال بسيار زياد هر دو کتيبه بوسيله يک نفر حکاکی شده باشند . در ابتدای سنگ نوشته آيه " بسم الله الرحمن الرحيم " و سپس شعری با چهار مصرع آمده است.

تپه کز آباد :

در دهستان هلیلان در شمال شرقی شهرستان شیروان و چرداول واقع شده است. کز آباد از دو تپه بزرگ و کوچک تشکیل شده است. در قسمت شرقی تپه بزرگ، آثاری از کوزه شکسته های نقش دار که قدمت آن ها به بیش از سه هزار سال می رسد، همچنین آثاری از سنگ های بزرگ تراشیده و نتراشیده بدست آمده اند. در شمال تپه بزرگ، گورستان بزرگی وجود دارد که در آن چندین نوع گور با آلات، ادوات و کوزه های گلی کشف شده اند. در این گورستان تعداد گورهای زنان زیاد است که در داخل آن ها زینت آلاتی چون دستبند، کمربند و گردن بند از دانه های شیشه با حلقه های مسی بسیار ضخیم کشف شده اند. علاوه بر آن، کوزه هایی شبیه به قوری، کوزه های بزرگ و کوچک متعدد رنگین و بی رنگ نیز یافت شده اند.

تپه علی کش :

در نزدیکی شهر توریستی موسیان شهرستان دهلران واقع شده است. علی کش تپه ای کوچک و مسدود است که قطر پایه آن از حدود 135 متر تجاوز نمی کند. ضخامت طبقات باستانی آن حدود هفت متر است. این تپه باستانی قدمتی چند هزار ساله دارد و به دوران عیلامی ها مربوط می شود.

تپه تیخان( تیغن ):

در شمال شرق دره شهر و به فاصله دو کیلومتری کرانه راست رودخانه سیمره، در میان اراضی کشاورزی روستای جمشید آباد (جهاد آباد) واقع شده است. سفال های به دست آمده در طبقه اول از نوع نخودی و آجری ساده اند. در کنار سفال ها، نمونه هایی از تیغه های سنگ چخماق نیز یافت شده است. همچنین در میان این آثار مکشوف، قطعات سنگ سه گوش به رنگ سبز نیز دیده می شود.

تپه کوزه گران:

تپه یا تل کوزه گران در حدود 5/5 کیلومتری تپه تیخان ( تیغن ) واقع شده و قدیمی تر و بزرگتر از تپه تیخان است. قدمت این تپه به اواخر هزاره سوم پیش از میلاد می رسد، ولی طبقه اول این تپه به دوره ساسانی مربوط است. سفالهای رنگین و منقوشی از طبقه زیرین تپه بدست آمده است. نقش سفال ها، بیشتر از نوع پرندگان و بز کوهی است. قسمتی از طبقات پایین این تپه به گورستانی اختصاص داشته است که چند نوع گور در آن باقی مانده است. در بعضی از گورها استخوانهای مردگان را در کوزه ها ریخته و در مکانهای سفید کاری شده دفن کرده اند. در گورهای دیگر اسکلت هایی در یک قبر مشاهده شده که در کنار آنها، تنورهای بسیار و خاکستر زیاد نیز وجود دارد. قبرهای سر تپه طبق آثار مکشوفه (کوزه های شکسته و گورهای موجود ) به دوره زرتشت تعلق دارند .

تپه سر گچله:

در هشت کیلومتری شمال شرقی دره شهر واقع شده و روستای سرگچله در قسمت شمالی و شمال غربی آن واقع گردیده است. این تپه از مجموعه تپه های طبیعی تشکیل شده و نام خود را از روستایی به همین نام گرفته است. ارتفاع تپه چشمگیر، امتداد آن در جهت شمالی – جنوبی با شیب تند همراه است و در حال حاضر منظره ای سبز و خرم دارد. مجموعه نشانه های کشف شده از این تپه، نشانگر این است که لایه های بالایی این تپه در روزگار ما قبل تاریخ، زیستگاه انسان بوده است .

تپه ورکبود :

در نزدیک رود کشگان و به مسافت حدود 20کیلومتری شمال غربی ایلام قرار دارد. اجساد داخل گورها به وضع خمیده همراه با اشیای قیمتی و سلاح متوفی دفن شده اند. اشیای فلزی به دست آمده نیز از جنس مفرغ یا آهن می باشند. از اشیای آهنی و مفرغی کشف شده در این گورستان چنین استنباط می شود که آهن فقط در ساختن اسلحه و مفرغ منحصراً برای اشیای با ارزش زینتی به کار می رفته است. قدمت آثار مکشوفه در گورستان ورکبود، اواخر سده هفتم ق.م و آغاز سده هشتم ق.م است.

تپه کل یزید :

از تپه های مجاور تپه قلعه تیخان است که شامل چند اثر از تمدن های مختلف دوره های بسیار دور تاریخی است. با توجه به عوارض طبیعی موجود بر روی این تپه، احتمال داده می شود که بر روی آن قصری از دوره ساسانی وجود داشته و یا مقر حکومت در اوایل دوره اسلامی بوده است، اظهار نظر قطعی به دلیل فقدان اطلاعات و عدم انجام کاوش های باستان شناسی بسیار مشکل و دشوار است.

تپه باستانی مورموری :

در منطقه پنج برار در فاصله هفت کیلومتری شمال غربی بخش کلات مورموری از توابع شهرستان آبدانان واقع شده است. این اثردر سال 1382 بوسیله مدیریت میراث فرهنگی استان ایلام مورد شناسایی قرار گرفته است.

قلعه سام :

محوطه باستانی قلعه سام در شهرستان شیروان چرداول، در نزدیکی روستا چم بور از توابع بخش هلیلان واقع شده است. این مجموعه از سه بخش مرتبط به هم در عین حال با فاصله و مستقل تشکیل شده است. این مجموعه از نظر دوره ای در یک دوره از تاریخ که احتمالاً حد فاصل اواخر دوره پارت ها و اوایل دوره ساسانی می باشد، ایجاد شده است. معماری این قلعه جنبه نظامی و دفاعی داشته، زیرا قلعه در صعب العبور ترین بلندی های کوه بنا شده است. چون طرح و نقشه ای از پیش نداشته، طراح یا معمار برجها، اتاقها و ورودی ها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره ها احداث کرده است. بطور کلی معماری قلعه به سبک معماری دوره ساسانیان ساخته شده است.


قلعه والی ایلام :

یکی از بناهای مهم دوره قاجاریه در شهر ایلام قلعه والی است که توسط غلامرضا خان والی در سال 1326 قمری بر روی تپه ای به نام چغا میرگ ساخته شده است. این بنا دارای قسمتهای متعدد چون حرم سرا، قسمت شاهنشین، اتاق آیینه و زندان در زیر زمین می باشد. مساحت کل قلعه4687 متر مربع و زیر بنای قلعه 1464 متر مربع است. قلع دارای سه در ورودی در قسمت شرقی- غربی و جنوبی است که در اصلی در قسمت جنوبی است و دیگر درها خصوصی بوده است.


قلعه پور اشرف :

در شش کیلومتری ضلع جنوب شرقی شهرستان دره شهر در روستای شیخ مکان قرار گرفته است. مطابق سنگ نوشته نصب شده بر روی دیوار ورودی قلعه، در سال 1335ه.ق بدستور میر صید محمد خان پور اشرف در این منطقه از دره شهر ساخته شد. یبشترین مصالح بکار رفته در اسکلت بنا، قلوه سنگ و در مواردی از آجر جهت ترئین از جمله سر در ورودی ها و برجستگی ها روی دیوار استفاده شده است. این قلعه کاربردنظامی- مسکونی داشته و متعلق به دوران قاجار می باشد و در نوع خود بی نظیر می باشد.


قلعه میر غلام هاشمی(سیکان) :

یکی از بناهای دوره قاجاریه است که به استناد سنگ نوشته نصب شده بر دیواره ورودی بنا، در سال 1303 ه. ق میر غلام هاشمی در روستای فرخ آباد احداث کرده است. بنای قلعه به سبک دوره ساسانی و به شکل چهار ایوانی و با مصالحی از سنگ و ملات گچ ساخته شده که در زمان خود کاربرد مسکونی داشته است. پلان بنا مربع شکل می باشد. این قلعه در دره سیکان به فاصله هشت کیلومتری شمال غرب شهر دره شهر ساخته شده است.


قلعه هزار در :

این قلعه در شرق شهرستان دره شهر واقع گردیده است، که قدمتش به دوره ساسانی می رسد. نمای اصلی این اثر، طاقهای هلالی شکل می باشد. با توجه به ساختار معماری اثر احتمالاً قلعه یا پادگان نظامی بوده است. مصالح بکار رفته در ساخت این قلعه شامل سنگهای تراشیده و قلوه سنگ هایی است که از گچ پخته بعنوان ملات برای آنها استفاده شده است.


مسجد حضرت صاحب الزمان (عج) :

در شهر ايلام واقع شده است ؛ روزهاي چهار شنبه هر هفته ميزبان بسياري از مردم براي زيارت و بر آورده شدن حاجات شان است كه معتقدند در اين روز حضرت مهدي(عج) در اين مسجد حضور دارند و اعتقاد محكمي نيز به اين امر دارند .

مشهد شهیدان جنگ 8 ساله ایران و عراق :

استان ایلام یکی از جنگ زده ترین شهرهای ایران در طول جنگ نابرابر و تحمیلی هشت ساله عراق علیه ایران بود. نقطه به نقطه شهرها و حتی روستاهای استان شاهد وقایع تلخ و دفاع جانانه مردان و زنان از خاک عزیز میهن مان ایران بودند. بعد از پایان جنگ به دلیل وجود شواهد و آثار متعدد باقی مانده از جنگ در طول مرز 420 کیلومتری مشترک استان با عراق، هر ساله دوستداران حفظ آثار جنگ در قالب کاروانهای راهیان نور به خصوص در فصل بهار راهی این مناطق می شوند. مناطق مورد بازدید کاروانهای راهیان نور شهرها و مناطق ایلام – مهران و دهلران می باشند.

آتشكده دره شهر :

در خيابان نيروي هوايي دره شهر، بناي يک آتشكده به صورت چهار طاقي باقي مانده است. اين بنا را در محل طاق مي گويند. اندازه داخلي آن 20/3×20/3 متر است و ابعاد هر يك از طاق هاي آن 85/0×30/1×15/1 و بلندي آنها كمي بيش از پنج متر است. اين بنا كه تماماً با قلوه سنگ و گچ ساخته شده است، مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته است.

آتشكده سيكان :

(چهار طاقي) در روستاي سيكان دره شهر واقع شده و مربوط به دوره ساساني است .

آتشكده مهدي آباد :

در روستاي مهدي آباد دره شهر واقع شده و مربوط به دوره ساساني است .

آتشکده ميمه دهلران :

از آتشکده تنها بقايايی بر جای مانده. سبک معماری به کار رفته تا حدودی بيانگر معماری دوره ساسانی است. اين آتشکده در زرين آباد میمه واقع شده است.

آتشكده دو طبقه شيروان و چرداول :

این آتشكده دو طبقه به دوره‌ ساسانيان تعلق داشته و از آثار قديمي منطقه به شمار مي آيد. اين آتشكده در منطقه‌ چرداول نزديكي سرآبله واقع شده است.

آتشكده و كوشک قينقر مهران :

در ارتفاعات كوه پشمين ملكشاهي مهران؛ آثاري از دو برج و يک آتشكده از دوران ساساني برجاي مانده است. ارتفاع اين آتشكده پنج متر و مساحت آن 27 متر است. اين آتشكده با دارا بودن چهار دهانه ورودي، يك باغ وسيع و چندين درخت زيتون وحشي در كنار چشمه ساري زيبا نظر هر بيننده اي را به سوي خود جلب مي كند. گفتنی است بر پيكره‌ اين بناي تاريخي آسيب هايي نقش بسته اند.

معرفی جاذبه های طبیعی :


تنگه ماژين :

از توابع دره شهر، دخمه ها و شكاف هايي وجود دارد كه يكي از آنها به غار كول كني معروف است. دهانه اين غار در محل ورودي حدود 30 متر طول دارد و با توجه به موقعيت استقرار، دسترسي به آن بدون تجهيزات ضرور ناممكن است. در داخل و پيرامون غار آثاري از وجود زندگي در دوران هاي سنگ به دست نيامده است، ولي در محل ريزش آب حوض كوچكي كه از سنگ تراشيده شده وجود دارد كه ملاط آن نيز احتمالاً از ساروج است. در اطراف اين حوضچه اثري كه نشان دهنده قدمت آن باشد؛ به دست نيامده است، ولي احتمالاً به شهر ساساني خارج از تنگه مربوط بوده است. علاوه بر غار معروف كول كني، در اين محل دخمه هاي متعددي نيز وجود دارد كه تعداد آنها به 12 مي رسد و در برخي از اين دخمه نشانه هايي از سكونت انسان باستاني مشهود است. جالب ترين دخمه ها شامل سه شكاف در كنار هم و يک شكاف بر بالاي آن ها است كه به غار انوشيروان معروف هستند. در كندوكاو كف يكي از اين غارها، يک قطعه سفال از نوع سفال هاي نيمه‌ هزاره اول قبل از ميلاد به دست آمده است. دن گوري از شاهان ساساني ديده نشده است. در مورد اين غارها، روايتي در بين مردم محل نقل مي شود كه جالب توجه است و ان روايت چنين است : مردم محل اعتقاد دارند كه انوشيروان به هنگام جان دادن وصيت كرده بود كه جسد وي را دور از دسترس دشمنان دفن كنند، از اين رو بازماندگانش پس از جست و جوي بسيار، اين اشكفت را مي يابند و جسد وي را در آن دفن مي كنند.

تنگه بهرام چوبين:

يكي از مهم ترين دره هاي كم عرض و بسيار مرتفع و استراتژيک در ضلع باختري مسير جاده دره شهر- پلدختر است. اين تنگه كه آن را شكارگاه بهرام هم مي گويند داراي آثار ارزنده فراوان در قسمت ورودي، پيشاني و ارتفاعات است. اين مجموعه آثار ارزنده يک قلعه به جاي مانده از دوران ساساني است كه از سنگ و گچ ساخته شده و به ارتفاعات جنگلي كبيركوه در عمق تنگه و مناطق سخت گذر آن ختم مي شود. علاوه بر زيبايي هاي وصف ناپذير طبيعي و آثار پلكان هاي سنگي بر ديواره هاي سنگي و نقاط سخت گذر داخل تنگه، وجود چهار آب انبار كه در صخره هاي سخت تراشيده شده اند، هر يك به اضلاع تقريبي 3×3 متر و عمق سه متر و 3×2 در عمق 5/2 متر با ناودانك هاي سنگي و هم چنين ارتباط اين چهار آب انبار به هم ديگر و وجود آب آشاميدني در داخل آن ها حاكي از توجه و اهميت به اين منطقه استراتژيك و طبيعي در طول دوران تاريخي دارد كه در نوع خود بي نظير و جالب توجه است. تنگه بهرام از شاهكارهاي طبيعي و تاريخي است كه همواره مورد بازديد علاقه مندان به تاريخ، طبيعت و كوه نوردان قرار مي گيرد.

آب چيکا :

رودخانه فصلی آب چيکا به طول 50 كيلومتر در دهستان آسمان آباد، شهرستان ايلام جريان دارد و از چشمه سارهای باختری روستای گواره در 45 كيلومتری شمال باختری ايلام سرچشمه گرفته و از دره های شمالی خاوری كوه قلاجه به سوی مناطق گوهر و منصوری روان می شود. اين رود در مسير خود روستاهای كركول، لاته چيا، بوريم و چشمه لنيه را سيراب كرده و در منطقه منصوری چشمه سارهای متعددی را كه در دامنه كوه ملينجه قرار دارند پذيرا شده و به سوی منطقه چالاب سرخ روان می شود. آب چيکا پس از مشروب کردن روستاهای شيخ جبرييل، چكان پايين، انجير در ميان، كلگل و كلک جعفر در 31 كيلومتری شمال خاوری ايلام با رودلو آب درهم آميخته و رودخانه چنارچ را تشكيل می دهند. اين رود از ريزابه های رود چنارچ بوده و حوزه آن خليج فارس و دريای عمان است. شيب متوسط رود 8/0 درصد و مسير كلی آن جنوب خاوری است.

اهوران :

رود دايمی اهوران که 23 کيلومتر طول دارد در دهستان زردلان، شهرستان ايلام جريان داشته و سرچشمه آن از دامنه شمالی كوه های كوليته و اهوران در 93 كيلومتری شمال خاوری ايلام است. اين رودخانه پس از عبور از روستاهای اهوران، دورگين و مسگره در روستای سرچوب با رودخانه هزارخانی مخلوط شده و از ادغام آن ها جزمان رود تشكيل می شود. اين رود از ريزابه های جزمان رود بوده و حوزه آن خليج فارس و دريای عمان است. شيب متوسط اين رود چهار درصد و مسير كلی آن شمال باختری است.

غار كناتاريكه :

غار عظيم «كناتاريكه» بره زرد در ارتفاعات سيوان كوه بدره در فاصله 35 كيلومتری مسير ايلام – دره شهر و در نزديكی روستای پاكل قرار دارد. اين غار يک حوضچه آبی، پره های سنگی، صدها ستون و مجسمه استالاكتيتی و استالاگميتی دارد و تالارها، چادرها، دهليزها و دالان های متعددی از لحظه ورود به داخل غار تا عمق 350 متری هر بيننده ای را به سوی خود جلب می كند. سردی هوای داخل موجب شده است كه در طول سال هيچ نوع جانوری در آن زندگی نكند، اما اكسيژن كافی و هوای مطبوع و دلپذيری در داخل غار جريان دارد. ارتفاع بعضی از تالارهای داخل غار به 12 متر می رسد.

غار زينه گان :

غار شگفت انگيز زينه گان در پنج كيلومتری جنوب خاوری شهر صالح آباد و در فاصله 52 كيلومتری شهر ايلام قرار دارد. اين غار روباز كه بيش از يک كيلومتر درازا دارد، دارای آب فراوان، دهليزهای آبگير، قنديل های متعدد و آبچك های طبيعی و بسيار جالب می باشد. هوای داخل غار بسيار سرد و مطبوع است. در حالی كه منطقه صالح آباد در تابستان بيش از 40 درجه گرما دارد، اختلاف هوای بيرون غار با درون آن تقريبا 50 درجه می باشد و به همين دليل آن را غار بهشت نيز می نامند. سرخس ها، جلبک ها، گل ها و گياهان خودروی داخل غار، رنگ سنگ ها، ‌پيچ و خم داخل غار، لب های به هم دوخته قسمت هايی از سقف غار همه و همه حكايت از شگفتی های طبيعت است. اين غار يكی از جاذبه های مهم توريستی استان ايلام می باشد.

روستاي سرآبله :

در 18 كيلومتري شمال شرق ايلام در يك ناحيه كوهپايه اي واقع شده و توسط كوه هاي پيران، حوزه احاطه شده است. مهم ترين رودخانه دايمي اين ناحيه، چرداول نام دارد كه از كبيركوه سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از سه كيلومتري شمال خاوري سرآبله به رودخانه سيمره مي ريزد. آب و هواي روستا معتدل و نيمه مرطوب است. قديمي ترين و مهم ترين اثر تاريخي روستا طاق بستان است كه به دوره هخامنشيان مربوط است و در محلي به نام تنگ زنجير واقع شده است.

روستاي سرتنگ سفلي :

از توابع شهرستان ايلام در منطقه ایی تپه اي واقع شده و رودخانه گنگير از جنوب آن مي گذرد. كوه پايه در جنوب و كوه گاومهر در پنج كيلومتري شمال خاوري و كوه بانكول در 7 كيلومتري خاور روستاست. تنگ شميران در جنوب روستاست. آب و هواي روستاي سرتنگ سفلي معتدل و خشك است. وجود يك آتشكده كه به دوره‌ ساساني تعلق دارد و يك مسجد قديمي از جاذبه هاي تاريخي و مذهبي روستاي سرتنگ سفلي به شمار مي روند.

شهر باستاني ماژين ( سيمره ) :

در قسمت جلويي تنگ ماژين در شهرستان دره شهر واقع شده است. هنوز ديوار بناهاي شهر قديمي و آثار قصرها و بازارهاي تاريخي آن برجاي مانده است. ديوارها عموماً از سنگ لاشه و ملات گچ ساخته شده اند. با توجه به شكل ساختمان ها و مصالح به كار رفته و سفال هاي پراكنده در سطح پيرامون و داخل خانه هاي شهر، احتمال مي رود كه اين محل، بقاياي شهري از دوران ساساني باشد. در داخل تنگه بر بدنه ديوار در قسمت چپ، كانالي كنده شده است كه از پاي آبشار دوم شروع شده و تا شهر ادامه مي يابد. طول اين كانال حدود 700 متر و عرض آن 20 متر است . عمق كانال در نقاط مختلف متفاوت است، اين كانال در طول مسير ، در نقاطي مانند پيچ هاي تند صخره ها و محل خروج از تنگه با سنگ و ساروج بنايي شده است.

بقاياي شهر قديم دره شهر :

در حد واسط شهر جديد و روستاي بهمن آباد قرار دارد و قسمت اعظم زمين هاي باختري شهر را در بر مي گيرد . اين آثار بيانگر وجود يك شهر ساساني با تمامي خصوصيات آن دوره است. در حال حاضر آثاري از قوس ها و طاق ها، سقف هاي گنبدي و نيز نشانه هايي از وجود معابر ، كوچه ها و شبكه ارتباط شهري در بافت اين ويرانه ها مشهود است . قدمت اين شهر با توجه به سكه هاي مكشوفه ، به زمان خسرو سوم (شاه ساساني) و جانشينانش مربوط مي شود و احتمالاً به هنگام آباداني حدود پنج هزار خانه داشته و جمعيت آن به20 هزار نفر مي رسيده است.

روستاي تنگ قير :

در بخش مركزي شهرستان شيروان و چرداول استان ايلام واقع شده است و آب و هواي دره اي و معتدل خشك دارد. رودخانه چنارج از شرق روستا مي گذرد. خرم كوه در جنوب غربي و كوه بان هزار در شمال شرقي روستا واقع شده است و تنگ منصوري در شمال خاوري روستاست. همچنین وجود كوه ها، رودخانه، تنگه منصوري، پوشش گياهي مناسب و وجود گياهان دارويي و حيات وحش از جاذبه هاي طبيعي روستا مي باشند كه نظر بازديدكنندگان را به سوي خود جلب مي نمايند.

آبشار چم آو :

این آبشار در فاصله 18 کیلومتری مسیر ایلام به صالح آباد و در حد فاصل روستای چم آو و منطقه عمومی ماربره در میان تخته سنگ ها جریان دارد. آب این آبشار که از کوه های ایلام سرچشمه می گیرد، پس از طی مسافتی کوتاه به رودخانه گدارخوش می ریزد.

آبشار آبتاف :

در مسیر میمه به پهله زرین آباد شهرستان دهلران واقع شده است. آبشار آبتاف در زمره آبشارهای زیبای استان ایلام است که از پیرامون آن به عنوان تفرجگاه استفاده می شود .

آبشار سرطاف :

در شهرستان ایلام واقع شده است و یکی از تفرجگاه های عمومی مردم ایلام می باشد.

آبشار گچان:

آبشار گچان در 15 کیلو متری شمال شهر ایلام و در میان تنگه که خود یکی از تفرجگاه های ایلام است قرار دارد. در این منطقه کوه های زیبا و معظم مانشت و قلارنگ به همراه گچان گویی به هم رسیده اند که منظره بسیار زیبایی را ایجاد کرده است به گونه ای که در فصول بهار، تابستان و پاییز و حتی زمستان بعلت دسترسی تقریباً راحت آن پذیرای خیل عظیم دوستداران طبیعت است .

آداب و رسوم :


لباس های محلی:

لباس های محلی ضمن آن که همواره برای گردشگران جذاب و جالب توجه بوده از مهم ترین جاذبه های فرهنگی استان ایلام نیز به شمار می آیند. پوشاک سنتی بانوان استان ايلام شامل سرپوش ها (عرق چین، کلاو، گل وه نی، تاكاری، سه رون، هه بر)، بالاپوش و تن پوش ها می شود. سرپوش ها شامل عرق چین يا كه لاو می شوند. عرق چین عبارت است از: كلاهی كوچک و تنگ كه قسمت بالای سر را می پوشاند و در دو نوع ساده و مرغوب وجود دارد كه نوع ساده آن از پارچه نخی و نوع مرغوب آن از ابريشم است كه با منجوق تزيين می شود. پوشاک مردانه نیز شامل عرق چین مردانه که مخصوص سالمندان است، كلاو، له چگ که نوعی سرپوش مربعی شكل است و جنس آن نخی بوده و در طرح های هندسی و به صورت مربع شكل است در نواحی کرد نشین استفاده می شود.

حلوای بگل:

از خرمای مرغوب و بگل( كشک پودر شده) و روغن دان (حيوانی)، كنجد سفيد درست می شود. ابتدا هسته خرما را در می آورند و آن را در روغن كه در يک ماهی تابه آب شده می ريزند و روی حرارت كم می گذارند، سپس بگل را كه قبلا خيس شده، درآن می ريزند و در اين مرحله آن را با يک وسيله مانند گوشت كوب خوب مخلوط می كنند و كنجد را نيز به آن اضافه می كنند و دوباره آن را به هم می زنند تا يک دست شود. پس از يک دست شدن آماده می شود که بسیار مقوی و خوش مزه است.

بژی برساق:

از شيرينی های معروف محلی و سنتی استان ایلام است كه با آرد، شكر، روغن دان، تخم مرغ، شير، زيره، رازيانه وزردچوبه درست می شود. همه مواد را با هم مخلوط كرده و در روغن سرخ می كنند و روی آن را با شكر تزیين می كنند.

كپه:

يكی از غذاهاي رايج در ايلام است. برای تهيه آن ابتدا مقداری برنج عنبر بو كه دارای عطر و طعم بسيار خوبی است را در آب كافی روی حرارت قرار می دهند و هنگامی كه پخته شد، بعد از سرد شدن آن را خوب چنگ می زنند تا به حالت خميری در آيد. سپس مقداری گوشت چرخ كرده، سيب زمينی ريز شده، كشمش و پيازخرد شده را سرخ كرده و به آن رب و فلفل و زردجوبه و مقداری سبزی معطر اضافه می كنند. سپس به اندازه يک گلوله كوچک از برنج كه به حالت خمير در آمده را در دست خوب پهن می كنند و از مواد تهيه شده در داخل آن می ريزند و به آن زرده تخم مرغ می زنند و در روغن فراوان سرخ می كنند و سر سفره می آورند. درست كردن اين غذا نیاز به وقت و حوصله زیاد دارد و البته غذايی بسيار خوشمزه است .

جگروز:

غذای لذیذ دیگری است که برای تهيه آن لايه توری مانند اطراف دل و جگر را خوب پاک می كنند، سپس جگر را به صورت دانه های قاچ شده به اندازه كباب لقمه درمی آورند و به صورت جدا در درون آن قرار می دهند و روی آتش كباب کرده و میل می کنند. غذاهای استان ایلام را انواع آش های محلی، غذاها، دسرها و شیرینی ها تشکیل می دهند که مهم ترين آن ها عبارتند از: حلوای قند، پرشگه، ترخينه، كله كنجی، پپگ، شير برنج، چنگال، سوختی، گمگه، عدس پلو با گوشت، قارچ، كپه و قه له و ماسوا .

بازی پلان :

این بازی در بین سنین مختلف رایج است و حتی افراد مسن هم برای تنوع این بازی را برگزار می کنند.علاقه مندان به این بازی به دو گروه تقسیم می شوند و یکی هم میان جمع به عنوان داور انتخاب می گردد. داور به قید قرعه گروه اول و دوم را معین می کند و سپس زمینی به طول 40 متر مسطح هموار با عرض 3 تا 4 متر در نظر می گیرند و یک خط مستقیم در وسط آن می کشند و از یک سر خط یک عدد سنگ به عرض 20 و طول 30 با قطر 10 سانت به عنوان تکیه گاه به کار می برند و به طول خط 2 متر پیش می رود و یک عدد سنگ دیگر جایگیر می کنند. باز هم دو متر دیگر جلو می روند و یک سنگ دیگر قرار می دهند و به همان ابعاد و اندازه دو سنگ دیگر به کار می برند حال اندازه های طولی به 20 متر می رسد در دو طرف کل خط که 12 متر است. در پای هر نشانه ی سنگی که یک خط دو متری مخالف خط مستقیم می کشد که این خود حد و حدود پرتاب نشانه گیری است که نباید جلوتر بروند.

بازی قلان :

از جمله بازی های سنتی که جذاب و دلپذیر است و موجب شادابی بازیکنان و تماشاچیان می شود بازی قلان می باشد که در هنگام رفتن به طبیعت خصوصاً در فصل بهار انجام می شود و با انتخاب یک نفر سرپرست یا مربی در محدوده زمینی که آن را خط کشی کرده اند به بازی اقدام می کنند. این بازی به دو صورت انجام می گیرد: یکی به صورت دو نفره و مبارزه تن به تن می باشد و یکی به صورت جمعی حال اگر تن به تن باشد دو نفر از هر دو گروه وارد دایره میدان بازی می شوند و به بازی اقدام می کنند و هر کدام از پای در آید بازنده است و آن که برنده باشد اگر توان لازم را داشته باشد می تواند مجدداً با حریف دیگری روبه رو شود این مبارزه تا آخرین نفر هر گروه ادامه دارد. دو بازیگر با شانه های خود سر و کار دارند دو شانه راست یا دو شانه چپ،ضربات از مرفق تا انتهای بالایی دست که حد آن همان شانه است و در حین بازی هر ضربه ای به غیر از شانه به شانه انجام بگیرد خطاست و عامل از بازی خارج می شود تمام بازیگران در حالت بازی با یک پا و پای دیگر خود را از پشت تنه با دست محکم می گیرند و در حال بازی یکی رو به پشت، یکی رو به جلو مبارزه می کنند تا خطرات ضربات پیش نیاید.

ورزش های باستانی:

شاخص ترین ورزشهای سنتی رایج در استان ایلام مجموعه ورزشهای باستانی در گود زورخانه ای است که در اکثر شهرهای کشورمان رایج است و در استان ایلام نیز نسل به نسل با قداست خاصی برگزار شده و علاقه مندان زیادی را به خود جذب نموده است .

مشاهیر :


علامه سيد جعفر اعرجي :

علامه سيد جعفر اعرجي در سال 1274 هجري قمري متولد و در سال 1333 هجري قمري وفات كرده است. وي در وضعيت بسيار نامناسب حكومت قاجاريه كه دوران ملوك‌الطايفه اي بود، درباره انساب و نسب‌شناسي مربوط به اعراب مقيم ايران تحقيقاتي انجام داده و مسافرت‌هايي به شهرهاي مختلف ايران نموده و اطلاعاتي را جمع‌آوري كرده است. وي در اين زمينه كتابي نوشته و 61 كتاب و رساله از وي در رابطه با علم انساب، تاريخ، لغت و علوم اسلامي به جا مانده است. همچنین 23 مجلد از كتاب‌هاي خطي وي در كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي موجود است، پدر ايشان از اساتيد مرحوم آيت‌الله مرعشي نجفي به شمار مي‌روند . مدفن علامه سيد جعفر اعرجي در كاظمين عراق است.

جعفر نور محمدی :

جعفر نور محمدی متولد 1347 در شهر ایلام است. وی فارغ التحصیل رشته بازیگری - کارگردانی نمایش است. از جمله فعالیتهای نمایشی وی می توان نوشتن نمایشهای کوچ خون، جشن باز نشستگی، عمو جنگلبان و حکایت جنگل، باغ پر ستاره، طبقه چهارم، تولدی دیگر، براکوشی، سیرک بزرگ و رقص آتش؛ کارگردانی و اجرای نمایشهای عمو جنگلبان و حکایت جنگل در جشنواره استانی و جشنواره سراسری کودک و نوجوان همدان، باغ پر ستاره در جشنواره استانی و جشنواره سراسری کودک و نوجوان همدان، جشن بازنشستگی جشنواره استانی و منطقه ای سمنان، طبقه چهارم جشنواره استانی و منطقه ای تبریز، تولدی دیگر جشنواره استانی و منطقه ای همدان، براکوشی جشنواره استانی و اولین جشنواره کردی شهرستان سقز، سیرک بزرگ جشنواره استانی و منطقه ای تبریز، رقص آتش جشنواره استانی و منطقه ای زنجان، سیمرغ جشنواره استانی و منطقه ای رشت و تناک جشنواره استانی و منطقه ای کرمانشاه؛ بازیگری در نمایشهای هملت به کارگردانی دکتر قطب الدین صادقی (تهران)، نیرنگهای اسکاپن به کارگردانی دکتر قطب الدین صادقی (تهران)، سی زو با نسی مرده است به کارگردانی سید وحید میر مبینی، دلقکها به کارگردانی سید وحید میر مبینی، کوچ خون به کارگردانی سید وحید میر مبینی، حسین آباد علی حسین خورانی، جایزه ها شامل دریافت جایزه های متعدد در زمینه های بازیگری، کارگردانی و نویسندگی در جشنواره های استانی، منطقه ای و کشوری، دریافت لوح تقدیر به مناسبت روز جهانی نمایش، فعالیت های فیلم سازی؛ همچنین در ساخت فیلم های داستانی کاردستی، سرباز ساز کودک، گل ونی (روسری)، زمستان یک عکاس، شاخه ها در باد ریشه ها در خاک، اشک پنهان، زیر سایه بلوط، اولین عکس آفتاب، ترانه باران، مرگان (شکارچی) ؛ ساخت فیلم های مستند، سرشک ون، جاذ به های توریستی ایلام ( هفت قسمت)، عروس زاگرس، رد پای بیابان؛ ساخت سریال ماجراهای بهرام و مهرام (13قسمت)، مسابقه فرهنگی و هنری 194 (13 قسمت)؛ جایزه ها شامل دریافت جایزه بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه برای فیلمهای سرباز ساز کودک، گل ونی، اشک پنهان، اولین عکس آفتاب از چهار دوره جشنواره تولیدات صدا و سیمای مراکز استانها، دریافت جایزه بهترین فیلم آسیا و اقیانوسیه برای فیلم داستانی سرباز ساز کودک، دریافت جایزه ویژه بخش بین الملل تولیدات صدا و سیمای مراکز برای فیلم داستانی سرباز ساز کودک، دریافت کتیبه افتخار از جشنواره بین المللی فیلم رشد برای فیلم داستانی سرباز ساز کودک، دریافت جایزه بهترین فیلم منطقه ای غرب کشوربرای فیلم داستانی سرباز ساز کودک، دریافت جایزه و تندیس بهترین فیلم از جشنواره بین المللی فیلم رشد برای فیلم داستانی اولین عکس آفتاب، دریافت جایزه و تندیس بهترین فیلم از جشنواره بین المللی فیلم آبرام استرالیا برای فیلم داستانی اولین عکس آفتاب، دریافت لوح تقدیر از جشنواره بین المللی فیلم کوتاه ترکیه برای فیلم داستانی اولین عکس آفتاب، دریافت دیپلم افتخار از جشنواره بین المللی فیلم کوتاه کشور هندوستان برای فیلم داستانی ترانه باران، دریافت دیپلم افتخار بیست و دومین جشنواره بین المللی فیلم کودک و نوجوان سینمای ایران برای فیلم داستانی مرگان، دریافت دیپلم افتخار بیست و دومین جشنواره بین المللی فیلم کودک و نوجوان سینمای ایران برای فیلم داستانی مرگان را نام برد.

لیا حیدریان :

لیلا حیدریان فارغ التحصیل رشته تحصیلی گرافیک و متولد 1355 ایلام است. از جمله فعالیت های هنری وی می توان به برگزاری نمایشگاه عکس گل واران با همکاری آژانس عکس ایران در گالری نیکل 27 مهر لغایت 3 آبان 86 (تهران)، برگزاری نمایشگاه عکس گلهای وحشی با همکاری خانه عکاسان ایران پنجم اسفند لغایت 15 اسفند86 (تهران)، برگزاری نمایشگاه عکس بهار نو نوار در استان مرکزی 20فروردین تا 27فروردین 87 (اراک)، تصویر برداری فیلم مرگان ساخته جعفر نورمحمدی، بازی در فیلم ترانه باران و فیلم مرگان به کارگردانی جعفر نورمحمدی، دریافت دیپلم افتخار جشنواره هنرهای تجسمی بانوان غرب کشور(ایلام) و دریافت دیپلم افتخار جشنواره هنرهای تجسمی بانوان غرب کشور(مریوان) اشاره کرد.

صنایع دستی :


قالی بافی:

مواد اوليه بكار رفته در اين گونه زير انداز عمدتاً از ابريشم بوده كه در بيشتر موارد به صورت تمام ابريشم و در پاره ای از مواقع از كرك و ابريشم با پشم در بافت فرش استفاده می شود. امروزه بخش عمده ای از زير اندازهای سنتی كه در استان استفاده می شود را فرش های گل ابريشم با رج شماره بالای 40 و در اندازه های ذرع و نيم(100×150) و قاليچه(140×220) تشكيل می دهند كه عمدتاً در شهرستانهای دره شهر و ايوان از توابع استان ايلام بافته می شود.


گليم نقش برجسته:

اين بافته از نظر اصالت و توليد مهمترين و شاخص ترين صنعت دستی استان ايلام است كه زمينه آن گليم ساده و نقوش آن گره كامل قالی است كه طبيعتاً بعد از بافت نقوش آن برجسته تر از زمينه است در ساير مناطق ايران از جمله اراک، كرمانشاه نيز بافت اين گونه گليم انجام می شود ولی اصالت آن مختص به استان ايلام بوده و برای اولين بار بافت آن در روستای زنجيره از توابع شهرستان شيروان چرداول استان ايلام شروع شده است.


نمد مالی:

به دليل بافت عشايری اين استان و تامين مواد اوليه (پشم) مورد نياز در داخل منطقه، نمد مالی از رونق خوبی برخوردار است. البته به دليل تاثيرات جوی، اين حرفه فصلی بوده و از اول تابستان تا ابتدای ماه سوم پائيز به مدت پنج ماه در سال انجام می گيرد و فرايند توليد شامل در هم تنيدن الياف طی مراحل حلاجی كردن پشم، لوله كردن و كوبيدن آن است كه در نهايت منجر به توليد نمد زير انداز، كلاه نمدی و پالتوی (كپنک) خواهد شد. اين حرفه عجين با سر انگشتان نمد مالان سخت كوش ايلام، ايوان، دهلران و آبدانان است.

موج بافی:

بافت جاجيم بدون گره است و تقريبا در تمام نقاط باختری ایران كاربرد دارد. از موج يا جاجيم به عنوان رخت خواب پيچ و جانماز و ... استفاده می شود. موج از پشم ريسيده شده بافته می شود. جاجيم را به شكل نوارهای دراز و باريک می بافند و سپس هر نوار را به هم می دوزند و تقريباً چهار تا نوار تشكيل يک جاجيم را می دهند. در سطح و روی جاجيم فقط تارها ديده می شود و پودها زير تارها مخفی می ماند.


احرامی بافی:

يكی از دستبافته هايی است كه ماسوره اساس كار آن است و ماكو با الياف نخی در اين نوع بافته به كار می رود و از خامه پشمی رنگرزی شده به عنوان مواد اوليه آن استفاده می شود. بافت اين هنر- صنعت در ايلام، ايوان و مهران انجام می شود و با توجه به تعيين شهر مرزی مهران به عنوان مسيری برای اعزام و تردد زائران كربلای معلی، بافت اين گونه دست بافته ها برای سجاده اهميت بيشتری يافته است.

سوغات :


مهمترين سوغات محلي در استان ايلام كه بيشتر حاصل نعمات خدادادي است عبارتند از :
  • روغن حيواني و كره محلي با طعم بسيار لذيذ
  • عسل كوهي و ناب مناطق سورگه و شلم
  • كشک، كنجدو گردو
  • ترخينه، كه با توجه به مواد به كار رفته در آن درمان بسيار خوبي براي سرما خوردگي است.
  • سقز محلي (شيره درخت بنه) كه به وفور در كوه ها ي استان وجود دارد.
  • شيريني پژي بر ساق، شيريني كله كنجي، شيريني كاک
  • حلوائي بگل (تركيبي از پودر كشک و خرما)
  • کله کنجی، گمکه، جاجیم، نمد، سیاه چادر

خدمات گردشگری :