شنبه، 5 فروردین 1396
Menu

استان : یزد

  • معرفی استان
  • معرفی جاذبه های تاریخی-فرهنگی
  • معرفی جاذبه های طبیعی
  • آداب و رسوم
  • مشاهیر
  • صنایع دستی
  • سوغات
  • خدمات گردشگری

معرفی استان :


استان يزد از شمال به استان اصفهان، از شمال شرق به استان خراسان، از جنوب به استان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاي كرمان و فارس، از شرق به استان‌هاي خراسان و كرمان و از غرب به استان اصفهان محدود است. اين استان در كمربند خشك و نيمه خشك نيمكرة شمالي قرار دارد و مساحت آن 129678 كيلومتر مربع است.



استان يزد در فلات مركزي ايران به سبب موقعيت جغرافيايي، داراي آب و هواي اقليمي گرم و خشك بياباني است؛ اما شرايط محلي دگرگوني هاي محدودي را در آن پديد آورده است: از يك سو، ارتفاعات شيركوه شعاع وسيعي از منطقه را تحت تأثير عوامل مثبت قرار داده، به گونه اي كه در دره ها و كوهپايه‌هاي آن هوا نسبتاً ملايم و داراي آب و هواي ييلاقي است. از سوي ديگر، وجود كويرهاي نمك و دشت هاي وسيع و لخت و عريان در مركز و مشرق استان، بر ميزان درجه خشكي و شدت شرايط كويري آن افزوده است. در اين استان، نوسان دما در تابستان و زمستان و حتي در شب و روز زياد است. درجه حرارت هوا در طول سال، بين حداقل بيست درجه سانتيگراد زير صفر تا چهل و شش درجه سانتيگراد بالاي صفر در نوسان است. از اين رو، استان يزد داراي دو فصل است: فصل بلند گرما (اسفند تا مهر) و فصل كوتاه سرما (از آبان تا اواخر بهمن). معمولاً سردترين ماه‌هاي سال اين استان، دي و بهمن و گرم‌ترين آن تير است. اين استان در فصل تابستان، داراي روزهاي بسيارگرم و شب هاي اغلب خنك و دلنشين است. در تابستان با اين كه هوا در كفه‌هاي‌كويري و بياباني‌گرم و آزاردهنده است، ولي در ارتفاعات شيركوه، دره ها خنك و خوش آب و هواست و اغلب خانواده‌هاي يزدي در اين فصل به آن نواحي مي روند.

یزد

شهرستان يزد به دليل وجود جاذبه‌هاي شغلي، رفاهي و تمركز اداري پرجمعيت‌ترين شهرستان اين استان به شمار مي‌رود و با جمعيتي حدود 390000 نفر، 52 درصد از كل جمعيت اين استان را تشكيل مي‌دهد. وسعت شهرستان يزد 2397 كيلومتر مربع است.

میبد

شهرستان ميبد در پنجاه كيلومتري شمال غربي شهرستان يزد قرار دارد. اين شهرستان با 1271 كيلومترمربع وسعت، كوچك‌ترين شهرستان استان است و به لحاظ تراكم نسبي جمعيت، بعد از يزد قرار دارد. شهرستان ميبد شامل يك بخش «مركزي» و دو دهستان «بفروييه» و «شهدا» است.

مهریز

شهرستان مهريز در سي كيلومتري جنوب شهرستان يزد و در همسايگي شهرستان‌هاي «تفت»، «بافق» و «خاتم» و استان كرمان قرار دارد. اين شهرستان با وسعت 14684 كيلومتر مربع و جمعيت بيش از 46302 نفر داراي دو بخش «هرات ـ مروست» و «مركزي» و پنج دهستان است. بناي شهرستان مهريز را به «مهرنگار» دختر «انوشيروان» نسبت داده‌اند. به دليل حاصلخيزي اراضي اين شهرستان، بيشتر مردم اين منطقه به كار كشاورزي اشتغال دارند.

طبس

شهرستان طبس با 55464 كيلومتر مربع وسعت، بزرگترين شهرستان اين استان است و در دامنة غربي ارتفاعات «شتري» در حاشية كوير نمك قرار دارد و از شمال و شرق با استان خراسان همسايه است. اين شهرستان داراي دو شهر و هشت دهستان است و حدود 63400 نفر جمعيت دارد.

صدوق

شهرستان صدوق با وسعت 5486 كيلومتر مربع در شمال غربي استان قرار دارد. جمعيت اين شهرستان در سال 1375 بالغ بر 27924 نفر بوده است. مركز اين شهرستان «اشكذر» است و داراي دو بخش «مركزي» و «خضرآباد» و سه دهستان است.

خاتم

شهرستان خاتم 7931 كيلومترمربع وسعت و جمعيتي معادل 27947 نفر دارد. آب و هواي خاتم بياباني و نيمه بياباني است. بخش عمده اين شهرستان، زير پوشش جنگلي قرار دارد. جنگل‌هاي پسته وحشي «باغ شادي» و جنگل‌هاي بادام كوهي «چنار ناز» از جمله پوشش گياهي اين منطقه به شمار مي‌روند. اين شهرستان مهم‌ترين قطب كشاورزي استان يزد محسوب ميشود.

تفت

شهرستان تفت با وسعت شش هزاركيلومتر مربع در هجده كيلومتري جنوب غربي استان قرار دارد و يكي از مناطق خوش آب و هواي اين استان است. اين شهرستان داراي دو بخش و نُه دهستان است. مساحت عمومي اين شهر بيش از پانزده كيلومتر‌ مربع است و بيشتر فضاهاي آن را، به ويژه در محلات قديمي، باغ‌ها تشكيل مي‌دهند. بافت كلي و قديمي شهر، باغ ـ محله و خانه ـ باغ است.

بافق

اين شهرستان با مركزيت شهر بافق، در فاصلة يك صد و بيست كيلومتري جنوب شرقي يزد و در ارتفاع 927 متر از سطح دريا قرار دارد. وسعت اين شهرستان 15298 كيلومتر مربع و جمعيت آن بيش از 41835 نفر است و از دو بخش و شش دهستان تشكيل شده است. به علت وجود درختان خرما در اين منطقه، صنايع دستي وابسته به نخل در اين شهرستان رونق فراوان دارد. همچنين اين شهرستان به لحاظ وجود معادن غني بسيار حايز اهميت بوده و شغل بسياري از مردم آن معدن‌كاري است.

اردکان

شهرستان اردكان با وسعت بيش از بيست و سه هزار كيلومتر مربع و ارتفاع هزار و سيصد متر از سطح دريا، در شصت كيلومتري شمال غرب استان و در حاشية كوير نمك قرار دارد و داراي 61717 نفر جمعيت است. گفته شده است اردكان در قرن هفتم هـ . ق در محل “زردك” (قديمي‌ترين آبادي اين منطقه) بنا شده است. اين شهرستان داراي سه بخش «مركزي»، «خرانق» و«عقدا» است. مرتفع‌ترين قسمت اين شهرستان قلة «ميل» و پست‌ترين ناحية آن كوير«سياه كوه» است.

ابرکوه

شهرستان ابركوه با وسعت 5641 كيلومتر مربع و جمعيتي بالغ بر 40700 نفر در يك صد و چهل كيلومتري غرب شهرستان يزد قرار دارد. مركز اين شهرستان، شهر ابركوه با وسعت شش كيلومتر مربع است و بيشتر اهالي آن به كشاورزي اشتغال دارند. ابركوه يكي از شعب راه ابريشم است كه در گذشته آباد و پرجمعيت بود. نام آن در منابع قديم و جديد به صورت‌هاي «ابرقو»، «ابرقويه»، «برقوه» و «دركوه» آمده است.

نژاد

مردم استان يزد از نژاد آريايي و ايراني هستند و به علت موقعيت جغرافيايي ويژه اين استان، از آميختن با نژادهاي غير ايراني تا اندازه‌اي مصون مانده‌اند. در روزگار باستان و آغاز مدنيت و آبادي در اين سامان، نژادهاي ديگري در اين ناحيه مي‌زيستند و با نژادهاي اصلي آن درآميختند. اين آميزش بي‌گمان بعدها در سرگذشت اجتماعي، فرهنگي و حتي تركيب نژادي مهاجران تازه رسيدة آريايي نيز تأثير بسيار داشته است. در نيمة هزارة دوم پيش از ميلاد، آريايي‌ها به فلات مركزي ايران از جمله منطقة يزد كه در دل اين فلات قرار دارد، روي آوردند. در دوره‌هاي بعد نيز، گروه‌هاي عرب، ترك، مسيحي و كليمي به اين منطقه آمدند. در سدة اخير نيز اعراب مهاجر به اين استان آمده و در آن ساكن شدند.
اساس گاهشماری سنتی در مهریز، تحولات جوی و اثرات آن بر روی محصول کشاورزی می باشد . مثلاً در برخی مناطق همچون مهر پادین از اول بهار تا اواخر این فصل هر 6 روز یک بار یک انقلاب جوی ایجاد می شود که ممکن است بارندگی به دنبال داشته باشد . لذا این فصل را به تعدادی ششه تقسیم می کنند و آن را به رقم روزهایی که از سال گذشته است اضافه می کنند . یعنی شش روز اول بعد از عید را « شش » و شش روز دوم را « دوازده و ششه »، آنگاه « هجده و ششه » که در ارنان به بیرام کش معروف است . نوبت به « بیست و چهار و ششه » که می رسد احتمال بارندگی بسیار بالاست و از این پس اگر باران ببارد ، برای محصول زیان دارد . به « هفتاد و دو و ششه » که رسید مطمئن هستند که باران می بارد ولی اگر در این 72 روز باران نیاید می گویند هفتاد و دو افتاد آغاز تیر ماه ، نودم عید خوانده می شود که در این روز، گندم از آب می افتد . صد و بیستم عید، آغاز فصل برداشت گندم است و در این روز چوپانان از کوه پایین می آیند و قراردادهای چوپانی را تمدید می کنند .

معرفی جاذبه های تاریخی-فرهنگی :


مسجد جامع یزد

محراب این مسجد از سنگ مرمر یكپارچه است. بر فراز مسجد، گنبدی دو پوش به شكل مربع قرار دارد كه از باپوش خشخاشی ساخته شده است. یكی از دو مناره سر در اصلی، دارای دو مسیر حركت مستقل است. در زیر صحن مسجد پایاب یا سردابه‌ای وجود دارد كه با آجر و كاشی مزین شده است. در اضلاع شمالی و غربی مسجد، دو راه ورودی جهت پایاب تعبیه شده است.

مسجد ابوالمعالی

مسجد جامع ابوالمعالی در بازارچه ابوالمعالی شهر یزد قرار دارد. این مسجد در سال 787 هـ . ق توسط « خواجه ابوالمعالی» بنا شد.مسجد ابوالمعالی شامل یك گرمخانه نسبتاً بزرگ، حیاطی كوچك و یك اتاق (مقبره) در ضلع غربی حیاط است. بادگیر بلندی نیز در ضلع جنوبی و مشرف به كوچه و بازار مجاور، به چشم می‌خورد. مسجد از كف ساباط، هفتاد سانتیمتر گودتر و پوشش سقف گرمخانة آن، طاق و تویزه است. پایین ستون‌ها و دیوارهای مسجد از داخل آجركاری و بالای ستون‌ها و سقف آن از اندود گچ پوشیده شده است. در زیر ساباط ورودی مسجد، كاشی‌های مسدس تعبیه شده و در طرفین قسمت میانی آن، دو قطعه گل مربع معرق به كار رفته است.

مسجد شاه تهماسب

مسجد شاه تهماسب در قرن دهم هـ . ق ساخته شد. بانی این مسجد «بیگم» دختر «شاه تهماسب صفوی» و همسر «نورالدین میرمیران» از خاندان شاه نعمت‌الله است. تنها دو سنگ مرمر از این ساختمان به جای مانده است كه یكی در محراب و دیگری در ستون میدان قرار دارد.

مسجد فرط

مسجد فرط در محله دارالشفاء و نزدیك دروازه «مهریجرد» از دروازه‌های اصلی برج و باروی قدیمی شهر یزد قرار دارد و همجواری آن با حمام قدیمی «مولانا»، از شاخصه‌های آن است. نام این مسجد در مآخذ مربوط به یزد، به صورت «بزك» یا «پزك» آمده كه تدریجاً به «فُرط» تغییر نام داده است.

مسجد حظیره

این مسجد در خیابان امام شهر یزد قرار دارد. بنای اولیه «روضه محمدیه» یا «حظیره» بقعه‌ای برای عبادت و سكونت فقرا بود و در سال 843 هـ . ق از اموال «حاج شمس‌الدین میبدی» ساخته شد. این بنا هم اكنون به مسجد حظیره شهرت دارد و جز سنگ مرمر محراب آن، سایر قسمت‌های بنا نسبتاً‌ نوساز است. آرامگاه سومین شهید محراب حضرت آیت‌الله صدوقی در كنار این مسجد واقع شده است.

مسجد پیرحسین

این مسجد در محله «كوچه بیوك» شهر یزد قرار دارد و تاریخ احداث آن سال 822 هـ . ق است. بنای این مسجد از خشت، گل و آجر است و دارای گنبدی بلند، ایوانی در ضلع شمالی گنبد و صحنی كوچك در جلوی ایوان است. گرمخانه مسجد كه به گنبد چسبیده است، دارای پوششی با قد پای كم و نیم طبقه‌ای در بالای آن است.

مسجد ملا اسماعیل

مسجد ملااسماعیل در جنوب میدان «خان» شهر یزد قرار دارد. این مسجد به دستور« آخوند ملااسماعیل عقدای»، از علمای مشهور قرن سیزدهم هـ .ق ساخته شد. بازار و آب انبار ملااسماعیل نیز در كنار این مسجد قرار دارند. مسجد شامل یك ایوان وسیع با دهانه 60/15 متر و شبستانی با سی و دو ستون است. ورودی اصلی مسجد از سمت بازارچه است. حیاط اول، به سبك قاجار و دارای اُرسی‌های كوچك چوبی در دو طبقه است. پس از آن، سر در ورودی دیگری با كاشیكاری جالب و درِ چوبی قدیمی است. هشتی از طریق دو راه ورودی در طرفین، به حیاط بزرگ مسجد راه می‌یابد. در ضلع غربی حیاط، شبستان یا گرمخانه و در سمت شرقی آن، چند حجره قرار دارد. در هر دو طرف حیاط، یك راهروی ستون‌دار مسقف وجود دارد و درهای شبستان و حجره ها به داخل آن باز می‌شود. شبستان تابستانی در ضلع جنوبی قرار دارد و رو به روی آن، ایوان آجری بلندی است. قطر دهانه گنبد مسجد، 60/15 متر است.

مسجد شاه عبد القیوم

مسجد شاه عبدالقیوم در محله «شاه عبدالقیوم» شهر یزد قرار دارد. بررسی‌های متونی و قیاسی، قدمت بنا را به اوایل دوران صفوی نسبت می‌دهد. این مسجد شامل تابستانخانه و گرمخانه است. تابستانخانه در ضلع شمالی صحن و گرمخانه در ضلع شمال غربی مسجد قرار دارد. ورودی تابستانخانه پس از یك هشتی با پوشش ساده گنبدی به صحن می‌رسد. در ضلع شمال غربی ورودی، حوضخانه مسجد قرار دارد. تابستانخانه مسجد دارای نه چشمة طاق و ستون‌هایی است كه تا ارتفاع یك و نیم متری (زیر رف ها) با آجر نماسازی و با گچ بندكشی شده اند.

مسجد بیاق خان

مسجد بیاق خان در بازار قدیمی شهر یزد قرار دارد. قدمت این مسجد به دوران حكومت شاهزاده «محمد ولی میرزا قاجار» در یزد می‌رسد. مصالح آن از خشت، گل و آجر و شامل تابستانخانه و گرمخانه است. صحن مسجد در ضلع شرقی تابستانخانه و در سطحی پایین تر از آن ساخته شده است. پوشش گرمخانه ـ كه نسبت به تابستانخانه وسعت كمتری دارد ـ به صورت طاق و تویزه و آجری است. تابستانخانه تا ارتفاع یك و نیم متری از كف، آجری و بعد از آن سفیدكاری شده است. مسجد در كنار بازار و با اختلاف سطحی در حدود سه و نیم متر از كف بازار قرار دارد و از سمت شمال و غرب با پله‌هایی از صحن به بازار راه دارد.

مسجد جامع اهرستان

مسجد جامع كبیر اهرستان در سال 783 هـ . ق در محل كنونی خیابان «تفت» شهر یزد بنا شد. این مسجد دارای شبستان تابستانی، شبستان زمستانی (گرمخانه) و حوضخانه است. در وسط حیاط، یك حوض قرار دارد و در طرفین آن دو باغچه است. وضوخانه مسجد در محوطه گودی در ضلع شرقی حیاط ساخته شده‌است. درِ ورودی مسجد از طرف خیابان اصلی است. در دو طرف شبستان و صحن مسجد، راه پله هایی برای رفتن به بام و طبقه دوم تعبیه شده‌است.

مسجد كوفه شیخداد

مسجد كوفه شیخداد در انتهای محله شیخداد یزد واقع شده است. بنای این مسجد شامل گرم خانه ، تابستان خانه و صحن است. گرم خانه در ضلع غربی صحن و تابستان خانه قرار دارد واز بخش های دیگر مسجد قدیمی تر است. ستون های قطور با قد پای كم و سقف هائی با خیز كم از شاخصه های این قسمت از بنا است.

مصلی یزد

احتمالاً این بنا در محل بنای قدیمی یا بر ویرانه های آن ساخته شده و بانی آن «امیر محمد قاضی» است. او در سال 725 هـ . ق به ساخت این بنا اقدام نمود. در سال 860 هـ . ق سیل تمام مصلی را خراب كرد. بر اساس كتیبه‌های سر در طرف بازار، مصلی در سال 958 هـ . ق مجدد ساخته شد و در سال 1035 هـ . ق «اسحق بیگ» بار دیگر به مرمت آن پرداخت.

مسجد پشت باغ

این مسجد در محله «پشت باغ» شهر یزد قرار دارد و بنابر گزارش «عبدالوهاب طراز» در سال 1220 هـ . ق ساخته شد. بر زیلوهای آن تاریخ 1223 هـ . ق و عمل «كافی كاشف‌المیبدی» دیده می‌شود.ساختمان این مسجد از خشت، گل و آجر و دارای صحن، ایوان تابستانی و گرمخانه است. گرمخانه مسجد در ضلع شمالی تابستانخانه و صحن قرار دارد. ساختمان تابستانخانه آجری است. پایه ها و سقف آن با آجر به صورت خفته ـ راسته پوشیده شده و با گچ بندكشی شده‌است. در دو طرف ایوان، محلی جهت مناره مسجد در نظر گرفته شده ولیكن ساخته نشده‌است.

امامزاده جعفر

این بنا در محلة «مصلی عتیق» شهر یزد قرار دارد. در كتاب یادگارهای یزد آمده است: “ امامزاده جعفر، نسبتشان به امام جعفر صادق (ع) می‌رسد. قدیمی‌ترین قسمت این زیارتگاه كه امروزه توسعه یافته است، حرم مطهر و گنبد آن است. كاشیكاری گنبد مزار ـ با كاشی‌های منقوش سفید و لاجوردی ـ متعلق به سال‌های اخیر است. این بنا دارای چهار صحن است و فقط صحن ورودی آن قدیمی است و صحن های شمالی، جنوبی و شرقی آن كاملاً بازسازی شده است. همچنین بر مزار ایوان صحن شرقی، دو گلدسته بلند الحاق شده است. نقشه این بنا، مربع شكل است و در وسط آن ضریح به چشم می‌خورد. در چهار طرف حرم، شبستان‌هایی قرار دارد كه محل دفن اموات است.

امامزاده عبدالله بافق

امامزاده عبدالله در حومه شهرستان بافق قرار دارد و در قرن هفتم هـ . ق ساخته شده است. بنای این امامزاده شامل سردر، هشتی ورودی، اتاق مدخل و اتاق اصلی است. بر سردر ورودی این امامزاده، دو كتیبه آجری هم‌اندازه (ابعادی بین آجر خطایی و نظامی) دیده می‌شود و در میان هر یك، یك قطعه سنگ تاریخی نصب شده و اشعاری به خط نستعلیق روی آن‌ها حك شده است. سنگ تراشیده شده وسط، دارای خط نسخ است و در آخر آن تاریخ رجب‌المرجب سنه 1224 هـ .ق دیده می‌شود. از ویژگی‌های این بقعه، گنبد بلند، كاشیكاری‌های داخلی و خارجی آن و نیز چراغ‌های كوچك گلی با لعاب فیروزه‌ای است كه از قدیم خارج گنبد را روشن می‌كرده است.

امامزاده سید نورالدین

امامزاده سید نورالدین احمد در محلی به نام «گاپله» در مسیر جاده تهران ـ یزد، حد واسط اردكان ـ عقدا قرار دارد. قدمت این بنا با روش قیاسی، به دوره صفوی می‌رسد.ساختمان این امامزاده دارای ایوانی بلند و نماسازی آجری است و از كف زمین به اندازه پنج پله ارتفاع دارد. این بنا دارای گنبد، یك غلام‌گرد در پیرامون ساختمان و غرفه‌هایی به قرینه در اطراف غلام‌گرد است. سردر ورودی مشرف به صحن امامزاده، دارای دو مناره نسبتاً كوتاه با نماسازی آجر لعاب‌دار است. در داخل بنا در قسمت كمربند گنبد، دو نوار و در مركز گنبد، شمسه‌ای به شكل ستاره هشت پر دیده می‌شود. در ضلع شمال غربی گنبد و ایوان، ساختمانِ مدرسه علمیه قرار دارد. این ساختمان شامل یك حیاط و چهار حجره قرینه در اضلاع شمال شرقی و جنوب شرقی و دو حجره قرینه در طرفین ورودی ضلع شمال غربی است.

امامزاده حسین بن موسی

آرامگاه حسین ابن موسی در سه كیلومتری شمال غربی شهرستان طبس قرار دارد. اصل بنا به تاریخ 494 هـ . ق تعلق دارد و در سمت غربی صحن امامزاده، ایوانی به نام ایوان «امیر علی مشیر» دیده می‌شود. از ملحقات این آرامگاه، ساختمان چهل چراغ است كه مدفن چندی از حكام و بزرگان پیشین طبس است. این امامزاده به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده یزد ـ مشهد و حمایت های آستان قدس رضوی (ع)، رونق بسیار یافته و به مكان زیارتی ـ سیاحتی باشكوهی تبدیل شده است.

امامزاده سید محمد عقدا

اين امامزاده در آبادي «هفتادر» از توابع بخش عقداي شهرستان اردكان قرار دارد. بر اساس كتيبه‌هاي موجود در بنا از جمله چند لوح كاشي قبر مربوط به قرن سيزدهم هـ . ق و سنگ قبر مربوط به سال 1036 هـ .ق و نيز باقي مانده كاشيكاري گنبد امامزاده، قدمت اين بنا حداقل به دوره صفويه مي‌رسد. امامزداه سيد محمد داراي گنبد و ايواني بلند در ضلع شرقي و سه ايوان سرپوشيده در سه سمت ديگر است. در پاكار گنبد از داخل، كتيبه‌اي گچي ديده مي شود. پوشش غرفه هاي اطراف گنبد در داخل آجري با بندكشي گچي است. ورودي ضلع جنوبي حرم، داراي دري چوبي با نقش‌هاي هندسي است. دو صحن يكي در ضلع جنوبي و ديگري در ضلع شمالي بنا ساخته شده و غرفه‌هايي در اطراف هر دو صحن به چشم مي‌خورد.

بقعه سید گل سرخ

بقعه سيد گل سرخ در محله «سرچم» شهر يزد ـ بيرون دروازه كوشك نوـ قرار دارد و متعلق به قرن نهم هـ‌. ق است. ورودي بقعه در ضلع شمالي آن قرار دارد. اين بنا از يك تالار با پوشش سقف طاق و تويزه و فضاي گنبد خانه كوچكي تشكيل مي‌شود. در گنبد خانه قبري است و ضريحي روي آن قرار دارد. روي اين سنگ قبر، نام «سيد مغرالدين بن شرف‌الدين علي بن شمس‌الدين محمد بن تاج‌الدين» ديده مي‌شود. گنبد اين بقعه كاشيكاري شده و مصالح آن از خشت و گل است. گويا كتيبه كاشي معرقي به خط نسخ به طور عمودي بالاي سر قبر نصب بوده كه امروزه اثري از آن نيست.

بقعه دوازده امام

بقعه دوازده امام در محله «فهادان» شهر يزد قرار دارد. اهميت اين بنا بيشتر به لحاظ معماري و گنبد آجري آن است و در شمار شاهكارهاي هنر سلجوقي به شمار مي‌رود. اين بقعه داراي در دو لتة كوتاهي است. بدنه گنبد يك چهار ضلعي است كه به هشت ضلعي تبديل مي‌شود و گنبد روي هشت ضلعي قرار دارد. پوشش سقف از داخل كاشيكاري است و دور تا دور آن با خط كوفي تزيين شده است. در چهار گوشه بنا، گوشواره‌ها و داخل آن‌ها درگاه‌هايي قرار دارد. نور اين بقعه به وسيله پنجره‌هايي كه در چهار طرف آن تعبيه شده، تأمين مي‌شود. داخل بنا مزين به نقوش گچبري و طرح‌هاي رنگي است. وجود محراب در اين بنا، نشانه مسجدي است كه در قرون دوم و سوم هـ‌. ق بنا شده بود.

بقعه شیخ محمد خانقاه

اين بقعه در محله «خانقاه» شهرستان ميبد قرار دارد. ايرج افشار در كتاب يادگارهاي يزد در باره نام اين محل مي‌نويسد: “ظاهراً نام اين آبادي، بازمانده يكي از خانقاه‌هايي است (مزار شيخ محمد) كه «امير ركن‌الدين قاضي» يا «شيخ تقي‌الدين دادا» در ميبد و طبعاً در محل مورد معرفي بر پا داشته بودند”. شيخ محمد از عرفاي قرن نهم هـ . ق است. اين بقعه كوچك گلي داراي گنبدي آجر پوش است و از داخل با گچ اندود شده است. همچنين اين بنا داراي دو ورودي در ضلع شرقي و جنوبي است. سنگ مزار ديواره غربي زير گنبد، تاريخ 793 هـ .ق را نشان مي‌دهد.

بقعه شیخ احمد و شیخ محمد فهادان

اين بقعه در محله فهادان شهر يزد قرار دارد. اين مزار كه به نام «شيخ احمد» معروف است، از بناهاي قرن هشتم هـ . ق و داراي رواق و گنبدي نسبتاً مرتفع است. سنگ قبر «شيخ محمد» تاريخ سال 760 هـ .ق را نشان مي‌دهد. سنگ قبر شيخ احمد فهادان در محراب بقعه دوازده امام قرار دارد و ظاهراً پس از ويراني اين بقعه، به آن محل منتقل شده است. در داخل محراب، آثار مقرنس‌سازي كه روي آن‌ها با رنگ تزيين شده، باقي مانده است. گنبد اين بقعه آجري و داراي يك نوار كتيبه نقاشي شده است. سه طرف اين بقعه، به محوطه رواق‌هاي اطرافش باز است و دري در آن‌ها ديده نمي‌شود. آثار گچبري، روي بدنه ديوارهاي داخلي بقعه به چشم مي‌خورد. اين بنا در گذشته به صورت چهار صفه در اطراف و بقعه‌اي در ميان، به عنوان خانقاه بود. سقف گنبد از داخل با گچ سفيد شده و در ميانه آن رنگ‌آميزي سبز و آبي به صورت دايره ديده مي‌شود.

گنبد عالی ابرقو

اين گنبد بر فراز صخره‌هاي طبيعي جاده يزد ـ ابرقو قرار دارد و از سنگ‌هاي طبيعي كوهستان «ساروج» ساخته شده و از داخل و خارج هشت ضلعي است. تزيينات آن تنها شامل دو رشته كتيبه كوفي است كه يكي در بالاي در ورودي گنبد و ديگري در انتهاي ساقه آن، زير سه رديف قوس قرار دارد. از متن كتيبه آجري بالاي گنبد چنين بر مي‌آيد كه گنبد در سال 448 هـ . ق به فرمان «علي فيروزان» براي پدرش «اميرشمس‌الدوله» ساخته شد. كتيبه ديگر حاكي از آن است كه مادر باني گنبد نيز در همين آرامگاه مدفون است. چهار ضلع گنبد به طور يك در ميان، داراي چهار روزنه است. ميان قبه نيز باز است و اين روزنه‌ها، نور را به داخل بنا هدايت مي‌كنند. در داخل مقبره سردابي به ابعاد 60/3×80/2 و ارتفاع 50/1 متر وجود دارد. ورودي سرداب رو به روي ورودي گنبد است.

آرامگاه سپهسالار

آرامگاه سپهسالار در روستاي «چهارده» شهرستان طبس قرار دارد. اين بقعه داراي بناي چهارگوش گنبدداري به ابعاد 15*15 متر است و در سه جهت داراي ورودي است. در داخل بنا آثار چند سنگ قبر ديده مي‌شود. به اعتقاد اهالي محل، اين بنا مدفن «مالك بن ذئب» و «مالك بن عمر» از سرداران «احنف بن قيس» است كه در تعقيب «يزدگرد سوم» آخرين پاشاه ساساني، راه خود را گم كرده و در محل «جو خواه» جان سپردند. اين مقبره كه به «گنبد جوخواه» نيز معروف است، در دوره قاجار بر مدفن مزبور ساخته شد.

بقعه مجموعه زنگیان

اين بقعه در ضلع شمالي شهر يزد، در خارج از باروي شهر قديم قرار دارد. به استناد كتاب جامع مفيدي، محل احداث اين بقعه در محدوده گورستاني موسوم به «زنگيان» بود. همچنين به باغ بزرگي در همين محل، موسوم به باغ زنگيان اشاره شده است. مي‌گويند «مولانا شمس‌الدين محمد شاه حكيم» خوشنويس برجسته قرن نهم هـ . ق ـ كاتب كتيبه‌هاي مسجد جامع و مسجد اميرچقماق ـ در اين مكان مدفون است.

آتشكده زرتشتیان

بنای آتشكده زرتشتیان ـ مشهور به آتش ورهرام یزد، در آبان ماه سال 1313 هجری شمسی با سرمایه اهدایی انجمن پارسیان هند در زمینی اهدایی با نظارت «ارباب جمشید امانت» ساخته شد. ساختمان اصلی آتشكده دو متر بالاتر از سطح زمین و در وسط حیاط بزرگ مملو از درختان سرو و كاج، ساخته شده است. در محور ورودی بنا در ضلع جنوبی، حوض گرد بزرگی قرار دارد كه نگاره فروهر و سرستون‌های سنگی عمارت در آن منعكس می‌شود. اتاق نگهداری آتش مقدس، در وسط ساختمان (دور از تابش خورشید) قرار دارد و اطراف آن اتاق‌هایی برای نماز و نیایش طراحی شده است. معماری این آتشكده تا حدودی از معماری آتشكده‌های پارسیان هند تأثیر گرفته است. بنا به روایتی، آتش موجود در این آتشكده كه زرتشتیان آن را «آتش ورهرام» می نامند، حدود 1515سال پیش از آتشكده «ناهید پارس» (پس از نقل مكان به چندین جای دیگر در استان یزد) به این مكان آورده شد و تاكنون این آتش خاموش نشده است. زرتشتیان یزد مراسم مذهبی، اعیاد، جلسات گردهمایی و سخنرانی خود را در این مكان برگزار می‌كنند.

چك چك یا پیرسبز

این آتشكده در چهل و هشت كیلومتری شهر یزد، در جاده طبس و در میان كوه‌های «اردكان» و «انجیره» قرار دارد. چون از شكاف كوه‌های صخره‌ای پوشیده از سبزه آن، همواره آب می‌چكد، این محل به «چكچو»، «‌ چك چك» معروف شده است. زرتشتیان این محل را «پیرسبز» می‌نامند.

پیرهریشت

این آتشكده در پانزده كیلومتری شهرستان اردكان، در دامنه كوه‌های كم ارتفاع و بدون پوشش گیاهی واقع شده است. بنا به توصیف فرهنگ بهدینان، زرتشتیان بر این اعتقادند كه «هریشت» محل غایب شدن یكی از كنیزهای بانوی «یزدگرد ساسانی» است. زرتشتیان هر سال، در روز هجدهم نوروز به این محل می‌آیند و به زیارت، جشن و پایكوبی می‌پردازند.

پیر نارسون

زیارتگاه «پیرنارسون» یا «نارسونه» در جاده قدیم یزد ـ مشهد، در میان ارتفاعات شهرستان‌های یزد و خرانق قرار دارد. این محل مورد احترام پیروان مذهب زرتشتی است و هر سال، شماری از زرتشتیان به این محل می‌آیند و به اعمال مذهبی خود می‌پردازند.

پارس بانو ـ بونو پرس

این زیارتگاه در دامنه كوه‌های «میل نیزار» و «لای چقك» روستای «زرجوع» بخش عقدای شهرستان اردكان قرار دارد. این زیارتگاه همه ساله از اول تا پنجم تیرماه، محل تجمع و زیارت زرتشتیان است.

پیر ناركی

پیر ناركی، یكی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های زرتشتیان ایران است كه در پانزده كیلومتری شهرستان مهریز و در دامنه كوهی به همین نام قرار دارد. بنا به روایت زرتشتیان پیر ناركی، محل غایب شدن شاهزاده «نازبانو» خواهر «شهربانو» ـ همسر امام حسین (ع) ـ و دختر «یزد گرد سوم» است. او در یكی از جنگ ها، به این منطقه دور افتاده پناه آورد و در همین مكان به حق تعالی پیوست. در این زیارتگاه، چشمة آب و چند درخت كوهستانی دیده می‌شود و اطراف آن، خیله‌های زرتشتیان قرار دارد. همه ساله زرتشتیان سراسر ایران، دوازدهم تا شانزدهم مرداد ماه را وقف زیارت این پیر می‌كنند.

مجموعه بازارهاي قديمي يزد

مجموعه بازارهاي قديمي يزد، در دوران «پهلوي» با احداث خيابان شاه (خيابان قيام فعلي) به دو قسمت تقسيم شد و برخي از فضاهاي اصلي آن مانند: بازار اُرُسي دوزها، بازار محمدعلي خان، بازار پنجه علي و … به كلي تخريب شد. در حال حاضر نيمه شمالي بازار از رونق اقتصادي بيشتري برخوردار است. عمده‌ترين كالاهاي مورد معامله در اين بازار پارچه، شيريني‌هاي يزدي، طلا و فرش است. بازار قيصريه كه حد فاصل ميدان خان و مدرسة خان قرار دارد، از لحاظ معماري نسبت به ساير بازارها شكيل‌تر است و به وسيله دو درِ چوبي با ارزش، بسته مي‌شود. اين بازار محل فروش پارچه‌هاي يزدي است. قديمي‌ترين بخش بازار يزد ـ به نام بازار حاجي قنبرـ متعلق به قرن نهم هـ . ق و جزيي از مجموعة فرهنگي ـ تاريخي «اميرچقماق» است. در قرن سيزدهم هـ . ق، بر سردر اين بازار، تكيه زيباي بلندي به شيوة ديگر تكايا و حسينيه‌هاي يزد با كاشي معقلي ساخته شد. از كارگاه‌هاي توليدي بازار، مي‌توان به كارگاه مازاري (محل ساييدن حنا ـ برگ طبيعي)، كارگاه حلوايي (محل تبديل كنجد به حلوا ارده) و كارگاه رنگرزي (محل رنگ آميزي الياف نخي و پشمي) اشاره كرد كه هر يك به اقتضاي نوع فعاليت، داراي معماري ويژه خود هستند.

بازار تبريزيان

بازار تبريزيان احتمالاً متعلق به دوره قاجار است و در انتهاي بازار «پنجه علي» قرار دارد. طول، عرض و ارتفاع بازار به ترتيب 59، 5/3 و 5/5 متر است. متوسط هر دهانه چهار متر و مساحت متوسط آن 6/19 متر مربع است. سقف اين بازار به صورت طاق و تويزه با قوس‌هاي هلالي و بيشتر جناقي است. در قديمي حجره‌ها چوبي و چهار لتي و مصالح به كار رفته در بنا خشت و گل، آجر و گچ است.

بازار دروازه مهريز

جهت بازار دروازه مهريز شمالي ـ جنوبي است؛ جنوب آن از بازار «خان» شروع مي‌شود و به كوچه دارالشفاء يا «دروازه تاريخي» شهر ختم مي‌شود. اين بازار توسط «علي آقا» ـ داروغه يزد ـ در زمان «گوركانيان» احداث شد. بازار دروازه مهريز حدود سي و هشت متر طول و سه و نيم متر عرض دارد. در سمت شرق بازار، شش باب مغازه با ميانگين دهانه پنج متر و در سمت غرب آن ده باب مغازه با ميانگين دهانه 4/3 متر ديده مي شود. ارتفاع اين بازار حدود چهار متر و مصالح به كار رفته در آن خشت وگل، آجر و گچ و سقف آن به صورت طاق و تويزه است.

بازار زرگری

بازار زرگري در بخش شمالي خيابان قيام شهر يزد، قرار دارد. اين بازار احتمالاً به سده‌هاي دوازدهم و سيزدهم هـ . ق تعلق دارد. بازار داراي نود و چهار متر طول، سه متر عرض و شش متر ارتفاع است. تعداد مغازه‌ها پنجاه و سه باب و متوسط دهانه هر يك، 79/2 متر است. سقف بازار به صورت طاق و تويزه با قوس‌هاي هلالي و جناقي است. در طاق نورگيرهايي ديده مي‌شود. در وسط راسته بازار نيز بخشي به صورت طاق آهنگ است.

قلعه ابرندآباد

اين قلعه در روستاي «ابرندآباد» شهر يزد واقع شده است. اين قلعه از آثار «ابرند» از سرهنگ‌هاي «ايراندخت» دختر «خسرو پرويز» است و قدمت آن به دوران ساساني مي‌رسد. قلعه ابرندآباد از خشت و گل و در دو طبقه بنا شده است. از طبقه اول بنا، راهروي كم عرضي كه در چهار بدنة بنا ادامه يافته و دريچه‌هايي به داخل قلعه دارد، به جاي مانده است. قلعه داراي سردري بلند در سه طبقه است. چهار برج مدور در چهار گوشة بنا ساخته شده است. در ضلع شمالي و جنوبي، حد واسط دو برج كناري، يك برج با قطر كم‌تر قرار دارد.

قلعه رباط ابركوه

اين قلعه در حاشيه غربي شهرستان ابركوه واقع و متعلق به دورة صفويه است. اين قلعه مسكوني، داراي نه برج مدور است و روي آن‌ها، تزيينات هندسي ديده مي‌شود. دور تا دور برج، نقش‌هايي شبيه صليب، مربع و لوزي ايجاد شده است. برج ها به سه قسمت زير برج، ميان برج و سر برج تقسيم مي‌شوند. ديوار حصار دور قلعه را، نه چينه تشكيل مي‌دهند. مصالح به كار رفته در بناي قلعه، خشت، گل و سنگ است. سنگ با ملات ماسه آهك در زيرسازي و بناي قلعه به كار رفته است. ورودي اصلي قلعه در ضلع شرقي است.

قلعه شواز

مهم‌ترين قلعه كوهستاني شهر يزد، قلعه رفيع، محكم و باعظمت «شواز» است. اين قلعه مسكوني با مساحت پنج هزار متر مربع، در ارتفاع صد متري، بر فراز صخره‌هاي سنگي از نوع سنگ‌هاي سفت رسوبي بنا شده و در اطراف آن پرتگاه‌ها و خاكريزي‌هايي با شيب تند وجود دارد. ديوارهاي اصلي بنا از بيرون سنگ و از داخل، خشت خام و درگاه ورودي آن از آجر است. قلعه در طرف شرق گاو پهلوي مرتفعي دارد كه از آجر بنا شده و از آن براي كشيدن آب استفاده مي كردند. از زيبايي‌هاي ديگر اين قلعه، درِ سنگي آن است. علاوه بر اين، در داخل قلعه چند مغازه در دل سنگ كنده‌اند كه شباهت بسيار به مغازه‌هاي «ميمند» كرمان و «لاريجان» مازندران دارد.

قلعه رحمت آباد

قلعه رحمت آباد در در روستاي «رحمت آباد» شهر يزد قرار دارد. مالك اوليه اين قلعه، شخصي به نام «حاجي ابوالقاسم دشتي» بود. زيباترين بخش معماري اين قلعه، دروازه ورودي و عمارت اربابي آن در ضلع جنوبي است كه با آجر ساخته شده است. در چهارطرف اين قلعه، چهار برج نگهباني به ارتفاع حدود ده متر وجود داشت و ديوارهايي چينه‌اي با ارتفاع حدود نه متر، قلعه را محصور مي‌كرد. در حال حاضر دو برج ديده‌باني آن و قسمتي از حصار ضلع جنوبي باقي مانده است.

قلعه پهلوان بادي

در جنوب غربي شهرستان تفت، در جاده «دره گاوون» و بر فراز كوهي به نام «ميلك»، دو اثر قديمي به چشم مي خورد. قلعه قديمي «پهلوان بادي» در عين صعب‌العبور بودن، از مصالح آجر ساخته شده است و مربوط به دوران پيش از اسلام است. در داخل اين قلعه بقاياي آسيابي كه به «آسياب پهلوان بادي» معروف است، ديده مي‌شود.

برج و باروي قديمي يزد

بر اساس كهن‌ترين اسناد در باره حصار يزد مي‌توان گفت كه حصارگرد اين شهر، توسط «ابو يعقوب اسحاق ديلمي»، «ابو مسعود بدر بهشتي»، «ابو جعفر (كيانرسو)» و «ابو يوسف»، چهار سرهنگ از اعضاي حكومت «امير عضدالدين علاءالدوله ابو جعفر كاكويه»، در سال 432 هـ . ق ساخته شد.

برج پا گنده

اين برج از مجموعة آبادي‌هاي روستاي «ميرزا حكيم» ـ از كلانتران شهر يزد، معزول شده به سال 1046 هـ . ق ـ شهرستان اردكان است. برج پاگنده با قطر تقريبي نه متر و نماي سادة آجري و كنگره‌هايي بر لبه بام، در دو طبقه ساخته شده است. در طبقه اول، صفه‌اي با پوشش طاق و تويزه بنا شده است. هر چند پوسته بيروني برج تماماً از آجر است، ليكن در قسمت‌هاي داخلي از خشت و اندود كاهگل استفاده شده است.

برج خواجه نعمت

برج خواجه نعمت يا «ديوار خواجه نصير» مجاور بقاياي حصار قديمي روستاي عقدا از توابع شهرستان اردكان قرار دارد. اين برج ساختماني سه طبقه از مصالح خشت و گل با به‌كارگيري آجر فرش در بام، شرفي‌بام، پوشش چليپايي سقف غرفه‌هاي داخلي و كف است. هر سه طبقة بنا در فاصله‌هاي يك متري، داراي روزنه‌هاي ديده‌باني و تيركش است. ورودي اصلي بنا در ضلع شرقي و در ارتفاع چهار متري زمين قرار دارد. داخل برج، حياطي مربع شكل و غرفه هايي در اطراف آن دارد و پوشش سقف غرفه‌ها به‌صورت طاق و تويزه و بعضاً از اندود كاهگل پوشيده شده و با گچ سفيدكاري شده است. در كف طبقات در قسمت مشرف به حياط، در بعضي از قسمت‌ها اثراتي از شبكه آجري بر جاي مانده است.

برج ارجنان

اين برج در روستاي «ارجنان»، در بيست كيلومتري جنوب غربي شهرستان اردكان واقع و از برج‌هاي دورة قاجاري است. ارتفاع اين برج هشت متر و ساختمان آن از ارتفاع سه متري شروع شده و داراي سه اتاقك است. اين برج در سمت شمال جاده و رو به روي رباط «ارجنان» قرار دارد. در گذشته كه اين روستا در كنار جاده يزد ـ نايين قرار داشت، اين برج از رونق بسيار برخوردار بود و كاروانسراي مجاور آن محل استراحت رهگذران بود. ولي اكنون به علت دور افتادن روستا از جاده اصلي، كل روستا و محدثات آن به صورت متروكه درآمده است.

خانه لاری‌ها

خانه لاری‌ها در محله «فهادان» شهرستان یزد قرار دارد و از بناهای دوره قاجاری است. مساحت این خانه حدود هزار و هفتصد متر مربع و زیربنای آن حدود هزار و دویست متر مربع است. از این خانه فعلاً به عنوان محل اداره میراث فرهنگی استفاده می‌شود. قسمت عمده ساختمان، دارای زیرزمین است.

خانه آقازاده ابرقو

این خانه در محله «دروازه میدان» شهر ابرقو قرار دارد و مربوط به دورة قاجار است. مالك و بانی خانه شخصی به نام «سید حسین ابرقویی» است. خانه آقازاده نیز مانند سایر خانه‌های منطقه كویری به صورت حیاط مركزی است و عمارت آن در سه جبهه و به منظور استفاده در فصول مختلف بنا شده است. در یك جبهه تالار، پنج دری، خیشخان و بادگیر و در جبهه دیگر، اتاق‌های سه دری، پنج دری قرار دارد. مجاور كوچه «كلیاس» نیز ورودی، راهروها و تعدادی اتاق سه دری واقع شده است. مصالح ساختمان خشت، گل و آجر است. كف حیاط به صورت سنگ فرش (قلوه سنگ) بوده كه بخش هایی از آن هنوز باقی مانده است.

خانه كلاه دوزها

این خانه در شمال میدان «امیر چقماق» شهر یزد قرار دارد. این بنا متعلق به یكی از تجار یزد به نام “كلاه‌دوز” و تاریخ اتمام ساخت آن سال 1312هـ .ق است. این خانه شامل سه قسمت زیرزمین، پایاب و طبقه همكف است. از ویژگی‌های این خانه، عبور انشعاب دو رشته قنات از داخل آن است. یكی از این قنات ها در عمق ده متری از كف پایاب یا پاكنه می‌گذرد. در پشت بام این خانه، چاه خانه‌ای قرار دارد كه به وسیله چرخ چاه و دلو از آن آب می‌كشیدند و بدینوسیله آب انبار خانه را كه در طبقه همكف قرار داشت، پر می‌كردند. این خانه اكنون به «موزه آب» تبدیل شده است.

خانه امامزاده‌ای

خانه امامزاده‌ای در محله «مصلی عتیق» شهرستان یزد قرار دارد و متعلق به دورة قاجار است. این خانه، نمونه بارز معماری سنتی و معرف هنر، ذوق و توانایی معمار یزدی است. اسكلت این بنا از خشت خام و گل و در جای جای آن به منظور استحكام و زیباسازی از آجر استفاده شده است. این بنا دو طبقه است و كلیه قسمت‌های لازم برای زیست یك خانواده مرفه را دارد. طبقه تحتانی شامل باغچه بزرگ، نارنجستان، عمارت حوضخانه، بادگیر و انبار است. طبقه فوقانی اتاق‌های مسكونی، آشپزخانه، اصطبل، ساختمان مخصوص مستخدم و سرایدار، چاه و چاه خانه را در بر می‌گیرد. در تابستان اكثراً از طبقه تحتانی استفاده می‌شد.

خانه محمودی

خانه محمودی (عرب های بحرینی) بخشی از مجموعه بزرگی از خانه‌های متصل به هم، به نام «مجموعه عرب ها» است، كه در محله «فهادان» بافت قدیم شهرستان یزد قرار دارد. این خانه مربوط به اواسط دورة قاجار است و متعلق به طایفه ای از تجار، معروف به «عرب های بحرینی» بود. گسترش و رونق‌كاری این طایفه سبب توسعه این مجموعه مسكونی عظیم شد. البته این گستردگی و اشاعه خانوادگی در طول یك قرن و پس از احداث اولین خانه صورت گرفته است. از آن پس موروثی شدن و تفكیك مجموعه مذكور آغاز شد. هم اكنون بخش‌هایی از كل این مجموعه در اختیار صاحبان اصلی آن است. این خانه زیبا و با ارزش هم كه به خانه محمودی موسوم است، در تملك سازمان میراث فرهنگی قرار دارد.

خانه رسولیان

این خانه در محله «سهل بن علی» در مركز بافت قدیم شهر یزد قرار دارد. این بنا در سال 1283 هجری شمسی ـ مصادف با سال‌های آخر حكومت سلسله قاجار ـ به همت مرحوم «حاج میرزا كاظم رسولیان» و به دست استاد «محمد حسن محمد رحیم» ساخته شد.

خانه اربابی

خانه اربابی در محله «گازرگاه» شهر یزد قرار دارد. این خانه در ابتدا بخشی از باغ «معین» بود. در این باغ عمارتی اعیانی مشتمل بر اتاق های مسكونی و قسمت تابستانه تشریفاتی وجود داشت. این باغ و عمارت در زمان «ناصرالدین شاه» قاجار ـ مقارن با حكمرانی «ظل‌السلطان» بر اصفهان و یزد ـ به دستور یكی از اعیان یزد ملقب به «معین التجار» و به دست معماران اصفهانی ساخته شد. بعدها، قسمت‌های مهمی از باغ و عمارت به مالكیت «حاج اكبر اربابی» در آمد. او در سال 1370 هجری شمسی، قسمت مهمی از باغ و عمارت را كه حدود دو هزار متر مربع می شد، جهت احداث مدرسه به اداره كل آموزش و پرورش استان یزد واگذار كرد. مساحت باغ حدود چهار هزار متر مربع و مساحت عمارت آن بیش از یك هزار متر مربع است.

خانه تقدیری

این خانه در بخش «مركزی» شهرستان اردكان واقع و مربوط به عصر قاجار است. بنای این ساختمان از خشت، گل، آجر و به سبك معماری سنتی ویژه مناطق كویری، با حیاط مركزی است. در این بنا اتاق‌های سه دری، پنج دری و تالاری در ضلع جنوبی عمارت كه متصل به بادگیر یك طرفة ویژة منطقه اردكان و میبد است، دیده می‌شود. مانند سایر خانه‌های سنتی این استان، در زیر تالار خانه، زیرزمین قرار دارد.

مدرسه ضیاییه

مدرسه ضیاییه ـ معروف به زندان اسكندر ـ در محله فهادان و كنار بقعه دوازده امام شهر یزد قرار دارد. اصل این بنا در سال 631 هـ .ق ساخته شد و در سال 705 هـ . ق به وسیله «ضیاءالدین حسین» پدر «شرف‌الدین علی یزدی» تكمیل شد. گنبد بلند بنا با خشت خام ساخته شده و دارای تزیینات و آرایش گچبری و نقاشی با آبرنگ طلایی و لاجوردی است. شبستان مدرسه، دارای محراب است و در اطراف صحن مدرسه رواق‌هایی ساخته شده و ضلع غربی آن دارای رواق بزرگ تر و محراب گچبری شده است. معماری گنبد مدرسه ضیاییه نمونه‌ای از گنبدهای دوره مغول در ایران است. بناهای مدرسه های «كتیبه» و «حسینیان» تقلیدی از این ساختمان است.

مدرسه شاه کمالیه

این مدرسه در محله «شاه كمالیه» شهر یزد قرار دارد. این بنا در گذشته مدرسه بزرگ و آب انباری بود كه گنبد و بقعه كنونی در میان آن قرار داشت. متأسفانه به مرور زمان قسمت‌هایی از این مدرسه به صورت خانه‌های مسكونی درآمده است. این بنا در سال 720 هـ . ق توسط «كمال‌الدین ابوالمعالی» پسر «برهان‌الدین لطف‌الله» وزیر «محمد مظفر» ساخته شد. گنبد آن از داخل با نقوش مختلف تزیین و رنگ آمیزی شده بود. بخشی از رنگ‌های لاجوردی و طلایی این گنبد، هنوز باقی مانده است. این مسجد دارای درگاهی با ایوان بلند و دو مناره در طرفین آن بود و تنها چهار صفه زیر گنبد كه مدفن بانی و فرزندان اوست، بر جای مانده است. در داخل محوطه، روبه روی بقعه، پایابی است كه دو نهر آب در آن جاری است و در حال حاضر از آب آن استفاده می‌شود. در مجاورت این بنا حمامی دایر بود كه هنوز باقی است.

مدرسه امام خمینی (ره)

مدرسه علمیه امام خمینی (مدرسه شاهزاده) در ضلع جنوب شرقی مسجد جامع كبیر یزد و جنب چهارسوق و بازار شاهی قرار دارد. این مدرسه و حسینیة همجوار آن، از بناهای شاهزاده «محمد ولی میرزا» است و ساخت آن در سال 1240 هـ . ق به اتمام رسید. این مدرسه دارای سه حیاط: حیاط همكف، حیاط تحتانی (باغچه سرا) و حیاط كوچك ضلع شمال غربی ـ مدرسه بانوان ـ است. نمای كلیه قسمت های مدرسه آجری و تنها حیاط كوچك ضلع شمال غربی، نمایی با اندود كاهگل دارد. سقف مدخل های چهارگوشه بنا با آجر كاربندی شده است. هشتی ورودی در ضلع جنوبی بنا است. ساختمان مسجد و مدرسه نیز در همین ضلع قرار دارند و دو راهروی ورودی كه به هشتی متصل است، در طرفین مسجد دیده می‌شود. در حیاط تحتانی مدرسه حوض آب و باغچه‌ای پوشیده از درختان گوناگون وجود دارد. ورودی اصلی مدرسه در انتهای كوچه مشروطه در داخل حسینیه كوچك امام خمینی (شاهزاده) قرار دارد. بدنه‌های ساختمان منتهی به حیاط اصلی به صورت همگون قرینه سازی شده است.

دبستان خسروی

دبستان خسروی مجاور بلوار بسیج شهر یزد واقع شده است. براساس سنگ مرمر منقوش به نشان فروهر و منصوب بر دیوار دفتر دبستان، بانی آن «خسرو شاه جهان» و تاریخ گشایش آن فروردین ماه 1285 هجری شمسی و از بناهای دوره قاجار است. این ساختمان دارای نمای آجری و پوشش ضربی ساده است. در حیاط مركزی آن، در سه جهت شمال، جنوب و شرق، ساختمان كلاس ها و امور اداری مدرسه دیده می‌شود. بخش اعظم ساختمان مدرسه در ضلع شمالی است و ایوانی مسقف بر ستون‌هایی با سطح مقطع مربع و قوس‌های هلالی با خیز كم، در سرتاسر آن مشهود است. سنگ تاریخ بنا در یكی از اتاق‌های همین بدنه در ضلع شمال غربی نصب شده است. كتیبه سنگی باریكی با متن زیر در ایوان مدرسه دیده می شود: توانا بود هر كه دانا بود/ ز دانش دل پیر برنا بود

دبیرستان کیخسروی

این بنا در خیابان شهید چمران شهر یزد قرار دارد. بانی آن «كیخسرو مهربان رستم»، بین سال های 1300 تا 1306 هجری شمسی این دبیرستان را بنیاد نهاد. این بنا مربوط به اواخر دورة قاجار و اوایل دوره پهلوی است. نمای این ساختمان از آجر است و از سطح زمین حدود دو متر ارتفاع دارد. بیست پله سنگی تیشه‌ای، حیاط مدرسه را به هشتی ورودی و از آن جا به تالار مدرسه ارتباط می‌دهد.

مدرسه بدر

بنای تاریخی مدرسه بدر(آموزشگاه استثنایی پیام) در محله «ابوالمعالی» شهر یزد قرار دارد. این مدرسه در سال 1279 شمسی به صورت واحد مسكونی احداث شد و در سال 1299 شمسی به مدرسه تغییر كاربری داد و از نوع خانه های قاجاری یزد است. این بنا حیاط نسبتاً وسیع در مركز و فضاهایی شامل اتاق و راهرو با ارتفاع شصت سانتیمتر از كف دارد. در بدنه‌های شمالی و جنوبی، دو دودری با درهای چوبی وجود دارد كه اتاق های نسبتاً بزرگی را در میان گرفته‌اند. حد فاصل دودری ها و اتاق مركزی، راهروهایی قرار دارد. اتاق بزرگ بدنه شمالی، دارای در چوبی خورشیدی و اتاق بزرگ بدنه جنوبی در چوبی بدون هلال دارد. در ضلع شمالی و جنوبی ساختمان نیز زیرزمین تعبیه شده است. نماسازی بنا تا ارتفاع یك متری از ازاره، هره آجری و مابقی سیم‌گل با دم‌گیری گچ است. ورودی مدرسه راهرویی كم عرض، طولانی و مسقف است و پوششی از نوع طاق و تویزه دارد.

مدرسه رستمی مریم‌آباد

مدرسه رستمی مریم آباد در مركز محله «مریم‌آباد» شهر یزد قرار دارد. طبق نظر انجمن زرتشتیان «مریم‌آباد» و «رحمت‌آباد»، بانی این مدرسه «تهمینه رستم» است و بنای آن در آذرماه سال 1315 هجری شمسی ساخته شد. این مدرسه دارای یك تالار اصلی مركزی با پوشش ضربی ساده است و كلاس‌های مدرسه در طرفین این تالار به قرینه قرار گرفته‌اند. در ضلع جنوب شرقی، ورودی اصلی مدرسه، ورودی تالار و نیز یك ایوان كوچك با پوشش ضربی كه در طرفین آن دو اتاق كوچك به قرینه ساخته شده، قرار دارد. دو ستون آجری، پیشانی ایوان را به سه دهانه مساوی تقسیم می‌كند و دو حیاط یكی كم وسعت در ضلع جنوبی و دیگری نسبتاً‌ وسیع در ضلع شمالی قرار دارد.

سنگ نگاره های كوه ارنان

كوه ارنان كوه ارنان در نزدیكی روستایی به همین نام قرار دارد. این كوه قدیمی‌ترین سند تاریخی یزد را در سینه خود نگهداری می كند. بر تخته سنگ كوه ارنان، سنگ‌ها و نقاشی‌هایی مربوط به دوازده هزار سال پیش كشف شده است. این تخته سنگ در نگاه اولیه، دو صحنة مجزای شكار را مجسم می‌كند؛ در سمت راست و قسمت بالای سنگ، تصویر بزرگی از یك حیوان درنده و انسانی رو به روی آن دیده می‌شود و صحنة دیگر تصویر مردی است كه نیزه خود را در بدن حیوان فرو برده است. شیوه زندگی و تاریخ دیرینه مردم این سامان را می‌توان از این سنگ نبشته‌ها و نقوش آن مورد تحقیق قرار داد.

سنگ نگاره‌های كوه هبخته

این سنگ نگاره‌ها در كوه مزرعه «هبخته» از توابع نصرآباد «پیشكوه» قرار دارد. طبق نوشته «محمد تقی عسكری كامران»، گویا این سنگ نوشته‌ها قدیمی‌تر از سنگ نوشته‌های كوه ارنان است. نقوش هبخته در دامنه كوه و هم سطح زمین دیده می‌شود.

سنگ نگاره های كوه سرخ ندوشن

این سنگ نگاره‌ها در نزدیكی چشمه خشكیدة كوه سرخ كه مردم ندوشن به آن «سرخان كوه» می‌گویند، قرار دارد. در این آثار تاریخی، نقاشی و نوشته توأماً دیده می‌شود. نوشته ها به خط كوفی و فارسی است و نقش‌ها عبارتند از: حیوان، گردونه مهر(چلیپا)، انسان با نیزه و اشكال نمادین.

كاروانسرای رشتی عقدا

كاروانسرا و آب انبار رشتی عقدا در شهرستان اردكان و در مدخل ورودی آبادی «عقدا» قرار دارند. «حاجی ابوالقاسم تاجر دشتی» از تجار یزدی و بانی آثار متعدد (حوالی سال 1255 هـ . ق ) این كاروانسرا را در سال 1262 هـ . ق بنا كرد. بنای این كاروانسرا از آجر و دارای بادگیری دو طبقه است. در هر بدنة این بنا، هفت صفه به قرینه ساخته شده كه صفه میانی بزرگ‌تر و شاه‌نشین آن محسوب می‌شود. صفه های دیگر هر یك به اتاقی راه دارد و در پشت اتاق‌ها، راهروهای اصطبل قرار گرفته است. در چهار گوشة بنا، چهار مدخل به قرینه ساخته شده است. رو به روی كاروانسرا در آن طرف جاده، آب انبار قرار دارد كه ساختمان آن آجری است و بر سردر ورودی آن، دو صفه جهت استراحت عابرین ساخته شده است.

رباط كهنه سریزد

این رباط در فاصله پنج كیلومتری شمال شهرستان مهریز واقع و به دورة صفویه تعلق دارد. این رباط از خشت خام و بر روی تپه های ماسه بادی ساخته شده است. در نزدیكی این رباط، آب انباری دیده می‌شود كه احتمالاً هم‌زمان با این رباط ساخته شده است. این رباط دارای حیاط مركزی با ابعاد تقریبی 25*25 متر و صفه‌هایی مستقل در پیرامون آن است. این صفه‌ها به پستویی راه دارند. در محورهای شمالی و جنوبی رباط، دو ورودی با عرض مناسب و راه‌های ارتباطی دیده می‌شود كه به حیاط مركزی راه دارند. در چهار گوشة رباط، باراندازهایی برای چهارپایان تعبیه شده است. حیاط داخلی رباط به اندازه شصت سانتیمتر، پایین‌تر از صفه‌ها و سایر قسمت‌ها است. قوس‌های به كار رفته در نمای داخل و خارج بنا، از نوع شاخ بزی است.

رباط نو سریزد مهریز

«رباط نو» در روستای «سریزد» شهرستان مهریز و در فاصله كمی از رباط «خشتی» قرار گرفته است. اهالی محل رباط آجری را «رباط نو» و رباط خشتی را «رباط كهنه» می‌نامند. با توجه به سبك ساختمانی و نوع مصالح به كار رفته در بنا، می توان این كاروانسرا را مربوط به اواخر دورة صفویه دانست. این بنا ساختمانی آجری است و دارای ورودی با سردر شاه‌نشین‌دار، حیاطی نسبتاً كوچك و اصطبلی بزرگ و سرپوشیده در ضلع جنوبی حیاط است. این رباط در مقایسه با سایركاروانسراها و رباط‌های مشابه در سطح استان كه صفه‌ها و اصطبل‌هایی در چهار طرف بنا دارند، اندكی متفاوت است و اصطبل آن در یك طرف بنا ساخته شده است. در چهار طرف حیاط كاروانسرا، پنج صفه به قرینه ساخته شده است و در ضلع ورودی بنا در نمای بیرونی نیز، هفت صفه دیده می‌شود. بام بنا آجر فرش و فرش كف حیاط، از قلوه سنگ سفید رنگ است.

رباط خرگوشی

این كاروانسرا نزدیك باتلاق «گاوخونی» در جاده قدیمی یزد ـ اصفهان قرار دارد. فاصله بین این كاروانسرا و عقدا حدود شصت كیلومتر است. این بنا از آثار دورة شاه عباسی است. این رباط تماماً از سنگ و آجر ساخته شده و ابعاد آن 80 × 80 متر است. این رباط شامل صفه‌ها، حجره‌ها ة و اصطبل است. دیوارة روی پشت بام، دو متر عرض دارد. سردر‌ آن دو طبقه و طبقه دوم شاه‌نشین است. در داخل رباط هجده صفه وجود دارد: صفه بزرگ‌تر و صفه دیگری كه در قسمت جنوبی قرار دارد، دارای محراب و نمازگاه است. در چهار گوشه رباط، چهار مدخل برای ورود به طویله دیده می‌شود و مخزن آب به صورت آب انبار در وسط رباط ساخته شده است.

كاروانسرای علی آباد

كاروانسرای علی آباد در جاده اصلی یزد ـ بندرعباس و در ضلع شمالی شهرستان مهریز قرار دارد. بانی این بنا، شاهزاده «معارف دوست محمد ولی میرزا» پسر «فتحعلی شاه قاجار» است. این كاروانسرا ساختمانی آجری و مربع شكل است. ضلع مشرف به جادة آن، از بیرون دارای چهار صفه در اطراف و یك صفه میانی است كه راهروی ورودی در آن قرار دارد. این ضلع از داخل، علاوه بر صفه میانی كه راهرو در آن قرار دارد،‌ دارای ده صفه است.

كاروانسرای خرانق

این كاروانسرا از زمان‌های قدیم تاكنون به علت قرار گرفتن در مسیر جاده یزد ـ مشهد، محلی جهت توقف مسافران بوده است. نویسنده كتاب یادگارهای یزد بانی این كاروانسرا را «شاهزاده محمد ولی میرزا» فرزند «فتحعلی شاه قاجار» می داند و در كتاب فهرست كاروانسراهای ایران از آن به عنوان یك بنای دورة صفوی یاد می كند. كاروانسرا آجری است و در چهار بدنه آن به قرینه پنج صفه (ایوان) احداث كه صفه میانی، شاه‌نشین و بزرگ‌تر و در طرفین آن دو صفه كوچك‌تر قرار گرفته است. در هر چهار زاویه بنا، چهار مدخل وجود دارد كه مدخل شمال غربی و جنوب شرقی به فضایی مسقف با پوششی گنبدی و مدخل شمال شرقی به فضایی روباز راه می‌یابد. هر یك از این فضاها در فصول مختلف دارای كاربردهای متفاوت از جمله انبار علوفه و آذوقه بود.

كاروانسرای رباط زین الدین

این كاروانسرا درشصت كیلومتری جاده یزد ـ كرمان و در فاصله پانصد متری از جاده قرار دارد. با توجه به مطالب كتاب جغرافیای كرمان، این كاروانسرا به دستور «زین‌الدین گنجعلی خان ریگ»” حكمران كرمان و به امر «شاه عباس ماضی» در قرن دهم هـ . ق ساخته شد. نقشه این رباط دایره و دارای پنج برج نیم دایره است كه به دیواره هشت متری آن متصل‌اند. ساختمان این بنا از آجر است. پس از سردر نسبتاً وسیع ضلع جنوبی، هشتی و سپس صحن دوازده ضلعی قرار دارد. در اطراف صحن، رواق‌های سكوداری وجود دارد و در انتهای هر رواق‌ اتاق‌هایی مشابه دیده می‌شود. در طرفین هشتی ورودی و پشت اتاق‌ها، راهروهای وسیع و طولانی قرار دارد كه اصطبل چهارپایان بود. فضای ضلع شمالی بنا ـ گویا شاه نشین ـ دارای سقفی بلند با كاربندی است. در داخل بنا عمدتاً از تزیینات آجر در نما استفاده شده كه تابع طرح دوازده ضلعی حیاط یا صحن مركزی آن است. قسمت شاه نشین در بدنه و سقف دارای اندود گچ و كاربندی است.

كاروانسرا (رباط) شمش

این كاروانسرا در كنار جاده اصلی یزد ـ كرمان، بین «مهریز» و « انار» قرار دارد و درگذشته نه چندان دور، در محدوده استان كرمان قرار داشت. این كاروانسرا احتمالاً به دستور «گنجعلی خان» ( 1034 ـ 1005 هـ . ق) ساخته شد. دركتاب كاروانسراهای ایران نیز از این بنا، به عنوان یك بنای مربوط به دورة صفویه یاد شده است. این كاروانسرا ساختمانی آجری با چهار برج مدور در چهار گوشه بنا است. در ضلع شرقی، به دلیل قرار گرفتن مخزن آب انبار كاروانسرا، حد واسط دو برج كناری، برج مانند دیگری نیز در وسط دیوار ساخته شده است. ورودی ساختمان در ضلع غربی قرار دارد و به هشتی متصل است. ورودی اصطبل‌های كاروانسرا نیز در طرفین آن واقع شده‌اند. اصطبل‌ها در طول اضلاع شمالی، جنوبی و غربی ادامه یافته‌اند. محوطه روباز كاروانسرا (حیاط) به صورت هشت گوش است و در چهار گوشة آن، چهار صفه و در هر یك از چهار ضلع آن، سه صفه ساخته شده است. صفه میانی اضلاع، بزرگ‌تر و حالت شاه‌نشین را دارد. بام بنا نیز آجر فرش است.

آب انبار گلشن

آب انبارگلشن واقع در محلة «گازرگاه» شهر یزد، از بناهای دوران معاصر است. این آب انبار دو پاشیر و پلكان جداگانه برای استفاده مسلمانان و زرتشتیان دارد. آب انبار دارای چهار بادگیر است كه در فواصل یكسان در كنار مخزن دایره‌ای شكل آب انبار قرار دارند. ارتفاع بادگیرها از سطح زمین سیزده متر و حجم مخزن آن دو هزار متر مكعب است.

آب ابنار شش بادگیری

بادگیری این آب انبار در محله ای به همین نام در شهرستان یزد قرار دارد. این بنا دارای دو ورودی (یكی در شمال و دیگری در جنوب مخزن)، شش بادگیر و مخزن بزرگی به حجم دو هزارمتر مكعب است. این آب انبار پنجاه و پنج پله دارد. ورودی آب انبار در قسمت جنوبی است و بین پله های بیست و پنج و بیست و شش آن، از بالا یك هشتی با سنگ فرش آجری قرار دارد و طاق آب انبار بعد از هشتی شروع می شود. شیر آن نیز در قسمت ورودی شمالی است. ورودی شمالی نسبت به مخزن شیر، قرینه ورودی جنوبی است. آب انبار دارای گنبد تخم مرغی شكل است. ارتفاع مخزن آب آن 6/12 متر و ارتفاع بادگیرها ده متر است.

آب انبار میان راهی مسیر چك چك

این آب انبار مجاور نیایشگاه زرتشتیان یزد، در فاصله هفتاد و پنج كیلومتری شهر یزد قرار دارد. با توجه به نحوه ساخت آن، می توان گفت كه این بنا متعلق به دورة قاجار است. آب انبار از نوع میان راهی است و در مسیر فرعی جاده یزد ـ طبس قرار دارد. این آب انبار از آجر و به شكل یك اتاق چهارگوش است و دارای یك ورودی با قوس هلالی است و در دو طرف ورودی آن، دو سكو برای نشستن قرار دارد. نقشه مخزن آن مدور و دارای یك فضای چهارگوش در جلو برای دسترسی به آب است. پله‌هایی نیز برای دسترسی به پشت بام، در آن تعبیه شده است. آب آن از آب باران تأمین می‌شد.

آب انبار وزیری

این بنا در اواخر قرن هشتم میلادی توسط «سید ركن‌الدین ثانی» در محلة «مسجد جامع» شهر یزد ساخته و دارای چهار بادگیر بر روی مخزن است كه آب را خنك می‌كرده است. حوضچه‌ای در سمت راست آن، به جهت آبگیری از آب جوی متصل به قنات وقف شده، قرار داشت. این آب انبار دارای یك در قدیمی و سی و هفت پله است.

آب انبار وقت و ساعت

این آب انبار توسط «خواجه شاه امیر استرآبادی» در محلة «وقت و ساعت» شهر یزد ساخته شد. سنگ مرمر سردرِ بنا، تاریخ 1121 هـ . ق را نشان می دهد. این آب انبار دارای چهل و نه پله و چهار بادگیر بر روی مخزن است.

آسیاب رستاق

این آسیاب در بیست كیلومتری جنوب شرقی جاده اصلی «رستاق» قرار دارد. با توجه به سبك معماری، نوع تزیینات مقرنس‌كاری‌های صحن اصلی و نوع مصالح به كار رفته در آن، ‌می‌توان گفت كه این بنا مربوط به قرن هشتم هـ . ق و در زمان «سیدركن‌الدین قاضی» (متوفی در سال 732 هـ . ق) است. این بنا در عمق هفت متری زمین، دارای دالان شیب‌داری است. راه ورود به صحن اصلی پنجاه و شش متر طول و 10/4 متر عرض دارد. صحن اصلی آسیاب به شكل هشت ضلعی است كه چهار ضلع آن هر كدام 80/4 متر و چهار ضلع دیگر آن هر یك، 75/2 متر طول دارند. هر یك از اضلاع كوچك، غرفه‌ای به عمق یك متر دارد. در دو ضلع شرقی و غربی دو اتاق با جلوخانی تعبیه شده است. غرفه جنوبی صحن، محل دستگاه آسیاب یعنی «دول» و «آخوره» است. سقف صحن آسیاب گنبدی شكل است. كاربندی آجری آن از هشت شروع و به سی و دو ختم می شود. مصالح آسیاب تماماً از آجر و تركیب سقف و مقرنس‌كاری‌های صحن اصلی آن، از ابتكارهای جالب توجه این نوع معماری است.

آسیاب دو سنگی بیابان

این آسیاب كم نظیر، در عمق چهل متری زمین و در مسیر قنات «قطب آباد» احداث شده و هیچ گونه مصالح ساختمانی در ساخت آن به كار نرفته است. چاه‌هایی به عمق چهل متر، روشنایی فضای داخلی و تهویه هوا را تأمین می‌كنند. قدمت این آسیاب بالغ بر صد و پنجاه سال است. راهروی ورودی آسیاب مرتفع و برای عبور‌ حیواناتی نظیر شتر هم مناسب است. طویله‌ای در داخل آسیاب برای نگهداری چهارپایان دیده می‌شود.

آسیاب اشكذر

این آسیاب در قرن دوازدهم هـ . ق ساخته شد و یكی از بزرگ‌ترین آسیاب‌های ایران به شمار می‌رود. سنگ این آسیاب با آب قنات «همت آباد» می‌چرخیده كه ساعتی سی و پنج «من شاه» یعنی 210 كیلوگرم آرد از زیر سنگ های پرقدرت آن به دست می‌آمد. دالان شیب دار راه ورودی به صحن اصلی آسیاب، پنجاه و شش متر طول و1/4 متر عرض دارد. مصالح آسیاب تماماً از آجر و تركیب سقف و مقرنس‌كاری صحن اصلی با نقوش هندسی آن، از ابتكار‌های جالب توجه معماری ایرانی است.

آسیاب آبی تفت

این آسیاب تنها آسیاب باقی مانده از هفده آسیاب دایر بر روی قنوات شش‌گانه شهرستان اهرستان است. قدمت آسیاب را بالغ بر دویست سال ذكر كرده‌اند.

باغ دولت‌آباد

باغ دولت‌آباد یزد توسط «محمد تقی خان زند» معاصر «شاهرخ میرزای افشار» و «كریم خان زند» در سال 1160 هـ . ق ساخته شد. این باغ محل اقامت حاكم وقت (خان یزد) بود. باغ شامل فضاهایی مانند عمارت هشتی و بادگیر، عمارت بهشت آیین، عمارت تالار آیینه، عمارت سردر اصلی، عمارت سردر جنوبی و … است. در عمارت هشتی و بادگیر باغ، تلفیقی از جریان هوا و آب انجام می‌پذیرد. این باغ به وسیله قنات «دولت‌آباد» مشروب می‌شد و سنگ‌های مرمر سیاه در عمارت پایین و حوضخانة آن، از معادن مرمر«مراغه» و «تبریز» بود. عمارت میانی ـ واقع در ضلع شمال غربی ـ «بهشت آیین» خوانده می شود. ارتفاع بادگیر این باغ از سطح زمین سی و سه متر است. فضای سبز این باغ شامل درختان كاج، سرو، گل سرخ محمدی، درختان میوه به خصوص انگور و انار است.

باغ خان

این باغ در جاده یزد ـ‌ تفت قرار دارد و مانند اكثر باغ‌های تاریخی، عمارت باشكوهی با آب انبار، ساباط، قهوه‌خانه و اصطبل در میان آن بنا شده است. بنای این باغ مربوط به قرن سیزدهم هـ .ق و بانی آن «محمد خان والی» است. از ویژگی‌های این باغ، تالار بزرگ، سقف مرتفع و عرض بنای آن است كه می‌گویند سازنده آن به نام «استاد كریم»، یك روزه این طاق عجیب را پوشانده است. باغ خان در زمان حكومت «ضیغم الدوله قشقایی» صدمات بسیار دید.

باغ نمیر

این باغ كه به دستور «صدرالعلماء» از حكام دوران زندیه ساخته شد، در خیابان «ساحلی» شهرستان تفت قرار دارد. وسعت باغ ده هزار متر مربع است و در قسمت شمال غربی آن، ساختمانی دارای یك تالار بزرگ به ابعاد 10*12 متر دیده می شود. قسمت بالای تالار با طاق نماهای محرابی تزیین شده است. پشت تالار، فضایی وجود دارد كه با فضای زیر بادگیر دو طبقه چهار طرفه آن مرتبط است و هوای مطبوعی را به وجود می‌آورد. در دو طرف تالار بعد از راهروهای پهنی كه اتاق ها را به تالار مرتبط می كنند، دو اتاق سه دری قرار دارد و پشت هر سه دری، دو اتاق دیگر ساخته شده كه به سه دری ها و فضای پشت تالار راه دارد. یك زیرزمین زیر تالار با روكار آجر ساخته شده است. كف بنا تماماً آجر فرش است. در جلو ساختمان یك حوض سنگی به وسعت تقریبی پانصد متر مربع و در ضلع جنوب شرقی انتهای باغ، یك آسیاب آبی قرار دارد.

باغ پهلوان‌پور

این باغ در محله «مزویرآباد» شهرستان مهریز قرار دارد. این باغ شامل فضاهای مختلف از قبیل برج حفاظتی، كوشك مركزی، آشپزخانه، حمام خزینه‌ای و … است. ساخت برج حفاظتی و سایر بناهای موجود در ضلع جنوبی باغ به دستور «ملا علی رضا» و هم زمان با اواخر حكومت قاجاریه صورت گرفت. بخش‌های دیگر نظیر عمارت كوشك (شربتخانه)، آشپزخانه، حمام خزینه‌ای و غیره به دستور «علی پهلوان» ساخته شد و قدمت آن به دوران صد ساله معاصر می‌رسد.

موزه آیینه و روشنایی یزد

این موزه در خیابان آیت الله كاشانی، رو به روی پارك هفتم تیر قرار دارد. موزه آیینه و روشنایی در سال 1377 هجری شمسی، پس از انجام تعمیرات اساسی در خانه «صراف زاده»، در این مكان افتتاح شد. این موزه با زیر بنای 837 متر مربع در باغی مصفا با وسعت 8174 متر مربع قرار دارد. این موزه تنها موزه تخصصی در رابطه با موضوع نور در ایران است و شامل انواع پیه‌ سوز، شمع سوز، نفت سوز و اشیای برقی است. اشیای موجود در این موزه از جنس سفال،‌ شیشه، برنج، مس و برنز است. از اشیای خاص موجود در این موزه می‌توان به پیه‌سوزهای پایه‌دار چند شعله سفالی، آیینه‌های سنگی و كارهای هنری انجام شده بر روی شیشه و آیینه اشاره كرد.

موزه آب یزد

موزه آب یزد هم‌زمان با برگزاری نخستین همایش بین‌المللی قنات در اردیبهشت ماه سال 1379 هجری شمسی در شهر یزد افتتاح شد. این موزه محل مناسبی برای شناخت آثار و ابنیه تاریخی مربوط به آب است. در این موزه لوازم مختلف حفر قنات، ابزار و ادوات اندازه‌گیری حجم آب، وسایل تأمین روشنایی در قنات، اسناد و مدارك خرید و فروش آب و وقف نامه های قدیمی، كتابچه میراب‌ها و اسناد توزیع آب، ظروف نگهداری و حمل آب و بسیاری لوازم و اشیاء ارزشمند دیگر نگهداری می شود. موزه آب در یكی از ارزشمندترین آثار معماری سنتی یزد، به نام خانه «كلاه‌دوزها»، قرار دارد.

موزه علوم طبیعی یزد

این موزه در مساحتی به وسعت یك هزار متر مربع، در محل مدرسه «ایرانشهر» تأسیس شد و شامل بخش‌های زمین شناسی، جانورشناسی و گیاه‌شناسی استان است.

موزه پلاس میبد

این موزه در كاروانسرای شاه عباسی« چاپارخانه» شهرستان میبد قرار دارد. تعداد زیادی از زیلوهای قدیمی مساجد و دیگر اماكن تاریخی در این موزه نگهداری می‌شود. قدیمی‌ترین زیلوی موجود در این موزه، مربوط به قرن نهم هـ . ق است. در كنار این موزه، چند كارگاه بافت زیلو دایر شده است. در این كارگاه ها، طرح‌های تاریخی زیلو توسط استادكاران مجرب دوباره بافته می‌شود. در كنار این موزه رستوران سنتی میبد قرار دارد.

موزه مردم شناسی مهریز

این موزه در محل یك حمام قدیمی متعلق به اوایل دوره قاجاریه به نام حمام «استهریج» قرار دارد. طرح بنا مانند سایر حمام‌های قدیمی به صورت زیرزمین است و با مساحتی حدود ششصد و پنجاه مترمربع، در شش متری عمق زمین واقع شده و پشت بام آن هم‌ سطح خانه‌های اطراف است. قبه‌های موجود بر روی سقف و شیشه‌های رنگی كه بعد از مرمت در آن به كار رفته است، با انعكاس نور طبیعی محیط زیبایی را برای موزه فراهم می سازد. در مجموع بیش از ششصد اثر فرهنگی و تاریخی شامل ابزار و ادوات جنگی و كشاورزی، پوشاك سنتی، اسناد و قباله‌های قدیمی، ظروف شیشه‌ای فلزی، سفالی و غیره در این موزه گردآوری شده است.

معرفی جاذبه های طبیعی :


شیركوه

مهم‌ترین ناهمواری در سطح این استان ارتفاعات «شیركوه» است كه در جهت شمال غرب ـ جنوب شرق كشیده شده و به صورت دیوارة كوهستانی، بخش‌های مركزی استان را از چاله “ابركوه” جدا می‌سازد و حدود بیست كیلومتر با شهر یزد فاصله دارد. ارتفاع قلة شیركوه 4075 متر است. این قله در اعتدال هوای استان نقش مهمی دارد. از قلل معروف شیركوه می توان به قله«لورگ» به ارتفاع 1525 متر و قلعه«سعیدی» به ارتفاع 3320 متر اشاره كرد.

كوه خرانق

این كوه در بخش مركزی استان و در شمال شهر یزد قرار دارد. بلندترین قله آن «خونزا» به ارتفاع 3158 متر است. كوه‌های «چك چك»، «اشتری» و «هامانه» با ارتفاع بیش از دو هزار متر از سطح دریا، از بخش‌های معروف این كوه هستند. كوه‌های «هٍرِش»، «سیاه كوه»، «معراجی»، «ساغند»، «هرات و مروست»، «ندوشن»، «جوستان» و قله «بْن لُخت» نیز از دیگر كوه‌های شاخص این استان است.

اردكان «سیاه كوه»

این كویر به شكل نعل اسب در شمال شرق «اردكان»، بین دو كوه «هرش» در جنوب و «سیاه كوه» در شمال قرار دارد.

ابرقو و تاغستان

كویر«ابرقو» به شكل دایره‌ای بین دو رشته كوه قرار دارد و در فاصله كمی از آن، كویر«تاغستان» واقع شده است.

درانجیر

این كویر با مساحت تقریبی هزار و پانصد كیلومتر مربع در شرق استان قرار دارد.

غارهاي موجود در استان را مي توان به سه دسته تقسيم كرد :

غارهاي افسانه اي

مانند غار زمرد دره انجير تفت، غار هوهوه در منشاد و غار كفتر در طزرجان.

غارهاي تاريخي

مانند غار شكفت يزدان در منطقه عقدا، غار موبدان فيروز اسلاميه، غار چله خانه بنادك سادات.

غارهاي زمين شناسي

اين غارها از نظر پيدايش و پديده هاي استلاگيت و استلاگميت و بلورها و قنديل هاي گل كلمي و دندان سنگي اهميت و زيبائي فوق العاده دارند. مانند غار نباتي، غار خدايي ندوشن، غار مخوف مهريز.

غار شكفت یزدان

این غار باستانی در نزدیكی عقدا قرار دارد و از غارهای مقدس زرتشتیان است. هرسال تعدادی از زرتشتیان كشور هند به این محل می‌آیند و شبی را در این غار به سر می‌برند. راه ورودی غار صعب و دشوار است، اما در داخل غار محوطه وسیعی است كه گنجایش هزاران نفر را دارد. چندین حوض كوچك و بزرگ و آثاری از ساختمان در آن دیده می‌شود. در غار خاكستر زیادی به چشم می‌خورد و نشان دهنده آن است كه سال‌های متمادی آتش مقدس را در این غار محافظت می‌كردند.

غار فراشاه (اسلامیه)

این غار نیز جزء غارهای مورد احترام زرتشتیان است كه در آن آتش مقدس را محافظت می‌كردند و به نام «معبد موبدان فیروز» مشهور بود.

غار زمرد (چرخ الماس تفت)

می گویند هنگامی كه «شداد» برای ساختن بهشت خود از تمام طلا و جواهرات روی زمین استفاده كرد، برای به دست آوردن طلا به این غار آمد. «خانیكف»” بازدید دوازده ساعته یك گروه از درون این غار را شرح می‌دهد و می‌نویسد: “نمونه سنگ‌های غار نشان دهنده رگه های نقره و سنگ فیروزه است”. مردم در مورد این غار افسانه‌های بسیار نقل می‌كنند.

قنات اهرستان ( نهر شاه جوی)

در سی كیلومتری جنوب غربی شهر یزد، در دره ای به عرض تقریبی یك و نیم كیلومتر، شش رشته قنات به نام های «وقف آباد»، «رییس الدینی»، «میرزایی»، «روشن آباد»، «نهرخیلی» و «خواجه غیاث» حفر شده كه عمق مادر چاه آن ها بین 28 تا 68 متر متفاوت است. آب این قنات‌ها به شهرستان یزد و آبادی‌های«اهرستان»، «خیرآباد» و «عیش‌آباد» می‌رسد. آب این قنات‌ها، در نزدیكی روستای «اسلامیه» به هم پیوسته و در یك كانال مشترك زیرزمینی به نام «شاه‌جوی» به سمت شهرستان«تفت» هدایت شده و پس از عبور از تفت به سمت شهرستان یزد جریان می‌یابد و در باغ «خان» وارد یك مقسم می شود. در گذشته این قنات در مسیر خود هفده آسیاب آبی را می‌چرخاند. قنات «وقف‌آباد» حدود هفتصد سال پیش توسط «سیدركن الدین» یكی از علمای مشهور زمان، حفر شد. این شش قنات همچنان فعالند.

قنات دولت‌آباد

این قنات مانند باغ «دولت‌آباد»، از یادگارهای «محمدتقی‌خان یزدی» است و در قرن یازدهم هـ .ق حفر شد. قنات دولت‌آباد مشتمل بر نُه رشته و به طول هفتاد كیلومتر بود. در حال حاضر، چهار رشتة آن خشكیده و پنج رشتة آن، به نام‌های «باقرخان»، «تقی‌آباد»، «بغدادآباد»، «مهدی‌آباد» و «دولت‌آباد» دایر است. سرچشمة این قنات‌ها در جوار چشمة «غربالبیز» شهرستان مهریز است. شاخه باقرخان از چهل و پنج كیلومتری جنوب یزد در محله «مذوار» مهریز شروع می‌شود و عمق مادر چاه آن سی متر است و در سنگ‌های جوش متراكم حفر شده‌است.

قنات غیاث آباد پشتكوه

مظهر این قنات در یك طرف كوه، و مزارع و باغات در سمت دیگر كوه قرار دارند و یك تونل زیرزمینی به طول سیصد و پنجاه تا چهارصد متر آب را به این سوی كوه می‌رساند. عمر قنات طبق سنگ نوشتة دهانة آن هزار سال و همچنان فعال است. از ویژگی‌های دیگر این قنات نداشتن هیچ گونه میله چاه در طول تونل است. بدین ترتیب انتقال سنگ‌ها و صخره‌ها در طول تونل چهار صد متری، آن هم در هزار سال پیش، كار دشواری بوده و حفر آن، باید در زمانی طولانی صورت گرفته باشد. این قنات تا پنج سال پیش یك آسیاب آبی را می‌چرخاند.

قنات زارچ

سرچشمه این قنات در كوه‌های مهریز است. این قنات پس از گذشتن از شهرستان یزد و مشروب كردن آن، وارد شهر زارچ می شود. این قنات یكی از قدیمی‌ترین قنات‌های استان یزد است.

چشمه غربال بیز

ز چشمه‌های باستانی منطقه است و آثار تاریخی متعدد مانند سفال، مفرغ، مجسمه و … در اطراف آن به دست آمده‌است. این چشمه از دامن كوه “مذوار” می‌جوشد و در كتاب‌های تاریخی یزد از آن یاد شده‌است. این چشمه زیبا و تماشایی به ویژه در فصل بهار مشتاقان بسیاری را به دیدار خود می كشاند و یكی از تفریحگاه‌های مردم یزد است.

چشمه تامهر

در فاصله 6 كيلومتري شهر تفت و در كنار راه آسفالته يزد- شيراز واقع شده كه ارزش و اهميت گردشگري خاصي براي گردشگران داخلي دارد. اين چشمه غالباً از اوايل بهار تا اواخر تابستان داراي آب نسبتاً خوبي مي باشد و با شروع فصل پاييز آب دهي آن كم مي شود. در بعضي از سال ها خشك مي شود نام اين چشمه را به همين دليل تامهر ناميده اند.

چشمه پيروزه (فيروز)

در حاشيه كوههاي بافق با دره هاي سرسبز و ييلاق سومين چشمه طبيعي استان يزد مي باشد كه از نظر گردشگري و جذب توريست نقش عمده اي دارد.

چشمه هاي جوشان توران پشت

بي شك يكي از زيباترين چشمه هاي جوشان در سطح كشور در اين منطقه وجود دارد. اين چشمه به صورت آبگرم در زمين در حال جوشيدن مي باشد و چون خيلي آرام اين جوشيدن همراه با املاح گچي و آهكي صورت مي گيرد به مرور زمان در محل جوشش آب تپه اي از املاح به صورت ورقه ورقه (به شكل پياز) و لايه اي به وجود مي آيد و زماني كه ضخامت اين لايه هاي رسوبي زياد باشد چشمه ديگر قادر به جوشيدن نيست و در نزديكي محل قبلي و از کف دوباره آب شروع به جوشيدن مي كند. اين منطقه با چشمه هاي جوشان مي تواند سالانه پذيراي تعداد بسيار زيادي از طالبان دانشجويان زمين شناسي و دوست داران چشمه هاي آب گرم باشد.

چشمه آب معدني و آب گرم چاه گله

در منطقه حفاظت شده كالمند و در 15 كيلومتري رباط زين الدين مي باشد و در كوه چاه گله در ارتفاع دو هزار متري از سطح دريا مي جوشد و موقعيت بسيار خوبي از نظر تفريحي و آب درماني دارد.

چشمه يا آب هو هو

مهمترين چشمه كوههاي كلات منشاد است كه داراي مناظر بسيار ديدني و جذاب بوده و از تونلي در دل كوه جاري مي شود و به نام آب هو هو معروف است. در فصول كم آب سال تا عمقي حدود 20 متر در آن مي توان پيش رفت و احتمال وجود مسيرها و تونل هاي بسياري در داخل آن مي رود ولي نفوذ در آن در حال حاضر بدون امكانات امكانپذير نمي باشد.

آداب و رسوم :


نوروز

تدارك رسیدن نوروز از اوایل اسفند ماه با خانه تكانی آغاز می شود. تمیز كردن خانه و شستن تمام وسایل از اعتقادات مردم این سرزمین و نشان از تغییری اساسی در زندگی است. چیدن سفره هفت سین یكی دیگر از اركان اصلی این جشن است. در این سفره، نمادهای سبزی، آب و همچنین نمادهای مذهبی دیده می شود. هنگام تحویل سال، افراد خانواده دور سفره هفت سین می‌نشینند و بزرگ خانواده دعای تحویل سال را می‌خواند. غذای سنتی این روز، سبزی پلو با گوشت است. بعد از تحویل سال، كوچك‌ترها به دیدن بزرگ‌ترها می روند و با تبریك سال نو، از آن‌ها عیدی می‌گیرند. در این دید و بازدیدها، با شیرینی و شكلات از میهمانان پذیرایی می‌كنند. دید و بازدیدهای عید تا روز سیزدهم فروردین به طول می‌انجامد.

سیزده به در

مردم استان یزد در روز سیزدهم فروردین به سوی باغ ها، مراتع و سبزه زارها می روند و به پخت و پز غذا و شادی و تفریح می پردازند. دخترها در این روز سبزه گره می زنند و در دل آرزوی ازدواج می كنند. روز سیزده بدر برای عروس ها و دختران طلبیده (شیرینی خورده) نیز روز بسیار خوشی است؛ زیرا، در این روز مادرشوهر، خواهران شوهر و سایر اقوام داماد با عربونه و دایره زنگی به خانة عروس رفته و او را برای گردش و در كردن نحسی روز سیزده، به باغ و سبزه زار می برند.

مراسم عروسی

مراسم ازدواج و جشن عروسی در شهرها و روستاهای مختلف استان یزد با اندكی تفاوت به یكدیگر شبیه‌اند. نخست خواهر و مادر پسر برای دیدن دختر به خانه آن‌ها می روند؛ اگر دختر را پسندیدند، هفته بعد با یك حلقه انگشتر، یك جفت كفش و یك جعبه شیرینی دوباره به خانه آن‌ها رفته و دختر را خواستگاری می‌كنند. چند روز پس از خواستگاری، اقوام داماد همراه با روحانی (عاقد) به خانة عروس رفته و عروس را بر سر سفره می‌نشانند. در سفرة عقد، بادام، گردو، فندق، فلفل سیاه، زنجبیل، دارچین، نقل، نبات، عسل، روغن، نان، پنیر و سبزی خوردن، ماست و میوه می‌گذارند.

مرگ و عزا

پس از به خاك سپردن متوفی و خواندن نماز، به خانة صاحب عزا می‌روند و آش یا شله می‌خورند. این آش كه زردرنگ است و از ماش، برنج و روغن تهیه می‌شود، آش «پشت تابوت» نام دارد. روز سوم در مسجد پرسه می‌گذارند و برای شادی روح متوفی قرآن می‌خوانند و از میهمانان با قهوه پذیرایی می‌كنند. بعد از ظهر به مزار رفته و فاتحه می‌خوانند. روز هفتم به گورستان رفته و سر خاك كندر و نبات دود كرده و روضه می‌خوانند. سپس به خانه صاحب عزا برگشته و در اتاق متوفی، شمع روشن كرده، پارچة سیاهی پهن و روضه‌خوانی می‌كنند. روز چهلم نیز از صبح زود شروع به پختن «سوروك» ـ كه نوعی نان روغنی زردرنگ است و از آرد و روغن ارده تهیه می‌شود ـ می‌كنند. این نان را بر سر مزار می‌برند، با نقل و شیرینی به مردم می‌دهند و روضه‌خوانی می‌كنند. هر شب جمعه نیز سر خاك رفته و به روضه‌خوانی و خیرات می‌پردازند.

نخل و نخل گردانی

گردانی یكی از آیین ها و مراسم ویژة ماه محرم كه در تمام نقاط یزد برگزار می‌شود، آیین نخل بندی و نخل گردانی است. نخل از جنس چوب است و آن را به شكل برگ درخت و یا سرو می‌سازند. معمولا وزن نخل زیاد است و جا به جا كردن آن نیاز به كمك ده ها نفر دارد. نخل را به عنوان تابوت «سیدالشهداء» یا نمادی از تابوت شهدای كربلا می‌شناسند و ریشه سنتی كهن دارد. مردم یزد در گویش محاوره‌ای به آن «نقل» می‌گویند و معتقدند كه «نخل» یا «نقل» نشانی از قامت برافراشته شهدا است. مراسم نخل‌بندی و نخل‌گردانی در یزد بدین صورت است كه چند روز پیش از شروع ماه محرم، «باباهای» (خادمان) میدان شروع به تزیین و آذین بستن نخل می‌كنند. آذین‌بندی نخل حداقل یك هفته طول می‌كشد. در طول این مدت، باباهای میدان، زیورآلات و وسایل مربوط به تزیین نخل را ـ كه قدمت آن‌ها به دورة صفویه می‌رسد ـ از انبار بیرون آورده و تمام روز را با پاهای برهنه به این امر می‌پردازند. بستن نخل نیاز به مهارت و سلیقه خاص دارد و خادمان میدان، شیوه‌های آن را از پدر و اجداد خود آموخته‌اند. آن‌ها ابتدا بدنة نخل را با پارچة سیاه می‌پوشانند، آنگاه روی پارچه سیاه را شمشیربندان می‌كنند. برای این كار، صدها شمشیر، قمه و خنجر برهنه ـ بعضی از آن‌ها جنس بسیار عالی دارد و نام سازندة آن‌ها بر روی آن‌ها نقر شده ـ را در دو ردیف بر دو بدنة نخل می‌بندند. به طوری كه هر دو طرف نخل، شمشیربندان می‌شود و هیچ جای خالی در آن باقی نمی‌ماند. سپس تزیینات دیگری از قبیل آیینه‌های بزرگ قاب‌دار، منگله‌ها و دستمال‌های ابریشمی رنگی و زری را در دو سوی نخل می‌بندند و بر تارك آن جقه‌های فلزی از جنس فولاد و برنج و هم رنگ آن‌ها پرهای طاووس یا میوة انار می‌گذارند و نخل را مانند یك حجله، زیبا و خوش بو می‌كنند. در داخل آن نیز زنگ‌های بزرگی را با طناب می‌آویزند و بچه ها هنگام حركت، آن‌ها را به صدا در می‌آورند. در روز بلند كردن نخل، ده ها تن از مردان محله، زیر پایه‌های نخل رفته و آن را با عظمت تمام به حركت در می‌آورند و چون جنازه‌ای با شكوه آن را از میان موج جمعیت عبور می‌دهند. نخل‌گردانان نخل را تا مسیری می‌برند و یا آن را چند بار دور حسینیه محل می‌چرخانند. در اطراف یزد رسم بر این است كه درختان را وقف می‌كنند تا پس از كهنسال شدن، ساقه‌های آن‌ها را ببرند و نخل را با آن مرمت كنند . نخل‌سازی صنعت ظریفی است كه همگان از عهدة آن بر نمی‌آیند. استادان این رشته، شیوه‌های ساخت آن را به دیگران می‌آموزند. به دلیل اهمیت نخل و نخل‌گردانی در یزد، هم اكنون خانواده‌هایی در این شهر وجود دارند كه شهرت آن‌ها «نخل بند» و «نخل ساز» است.

دسته سقا

در مراسم عزاداری امام حسین (ع)، گروهی از نوجوانان لباس سیاه می‌پوشند و لنگ قرمزی دور كمر خود می‌بندند. آن‌ها مشك روی دوش گذاشته و بازوبندی از قرآن مجید را كه با پولك‌های رنگارنگ و برگ‌های فلزی نقره‌ای رنگ تزیین شده، بر كتف خود می‌بندند و در صفی منظم با ذاكر و سردسته خود همخوانی می‌كنند. اگر فصل گرما باشد، یكی دو نفر هم در پشت صف با مشك پر از آب و یا شربت گلاب، به اهل مجلس و عزاداران آب می‌دهند. آن‌ها آب را در جام ابوالفضل (ع) ریخته و به مردم تعارف می‌كنند. دسته سقا یك علم چهار گوش دو پایه و یا یك علم سه گوش با تمثال حضرت ابوالفضل(ع) را با خود حمل می‌كنند.

کتل بستن

در یزد به اسب زین كرده‌ای كه به طرز خاص آراسته شده و پیشاپیش دسته عزاداری حركت می‌كند،«كتل» می‌گویند. گاهی به گردن این اسب چند شال ترمه یا ابریشمی به رنگ‌های سبز و سرخ آویزان كرده و سر و صورت حیوان را با چند قطعه آیینه كوچك، نگین، قرآن و ... آذین می‌نمایند و گاه بنا بر سلیقه شخصی و به تعبیری دیگر، پارچة سفید خون‌آلودی را بر پشت حیوان می‌كشند و چند قطعه چوب رنگ شده قرمز به نشانة تیر و پیكان در پارچه فرو می‌كنند. همچنین كبوتر خونی زنده‌ای را نیز بر پشت اسب می‌گذارند. افسار این اسب یا كتل همواره در دست محافظ آن است و جلو دستة سینه زنی حركت می‌كند و محافظ آن مرتب سر و صورت حیوان را نوازش می‌كند. این حركت نمادین را «اسب و كتل» می‌نامند.

جشن نوروز

زرتشتیان در شب قبل از نوروز، زمانی كه تاریكی آخرین شب سال رنگ می‌بازد، بر بام خانه‌های خود آتش می‌افروزند و فردای آن روز با گستردن سفره هفت سین و چیدن خوراكی‌هایی كه از قبل آماده كرده‌اند، جشن نوروز را آغاز می‌كنند. یكی از این خوردنی‌ها، پالوده مروارید است كه از اوایل زمستان برای تهیه گندم و نشاستة آن دست به كار می‌شوند. ششه (sese ) یا سبزه از ضروری‌ترین لوزام سفره هفت‌سین است. از پنجة كوچك (20 تا 24 اسفند) زنان با همكاری هم، به تهیه خوراكی‌های سنتی مانند نان شیر، كماج شیرین، نان پیه پیاز، حلوای سن، حلوای شكر می‌پردازند. همچنین آش هفت دونار یا ججه(gega) را از هفت نوع غلات و حبوبات تهیه می‌كنند و در مراسم مذهبی خاصی مصرف می‌كنند.

جشن مهرگان

می گویند جشن مهرگان به مناسبت پیروزی ایرانیان بر «ضحاك» ستمگر به رهبری«كاوه آهنگر» بر پا شد. ایرانیان به شكرانه این پیروزی كه در روز «مهر» (دهم) از ماه مهر روی داد، جشنی بزرگ بر پا كردند. این جشن شش روز به طول می‌انجامد. در برخی از روستاها جشن مهرگان با ساز و شادمانی نیز همراه است و در روز پنجم جشن، گروهی از جوانان در محل آدریان یا سرچشمه قنات جمع شده و به شادمانی می‌پردازند.

جشن سده

جشن سده همان جشن پیدایش آتش است كه از عهد باستان تاكنون رواج داشته است. چون این جشن را در صدمین روز زمستان برگزار می‌كنند، آن را جشن « سده» می‌نامند. ایرانیان باستان، سال را به دو فصل تابستان بزرگِ هفت ماهه و زمستان بزرگِ پنج ماهه تقسیم می‌كردند. چون از روز اول آبان كه زمستان بزرگ آغاز می‌شود تا دهم بهمن كه روز برگزاری این جشن است صد روز می‌گذرد، این جشن را سده نامیده‌اند.

جشن گاهان بار

بار در آیین زرتشت اعتقاد بر این است كه «اهورامزدا» جهان مادی را در شش مرتبه آفرید و آن را «شش گاهان بار» می‌گویند و با زمزمه سرودی آن را جشن می‌گیرند و خدا را ستایش می‌كنند. مراسم هر«گاهان بار» به مدت پنج روز ادامه می‌یابد. گاهان بارها را جشن‌های فصلی نیز می‌نامند، زیرا به طبیعت و كشاورزی مربوط است و نشان‌دهنده شش مرحله آفرینش آسمان، آب، زمین، گیاهان، جانوران و انسان است. جشن‌های گاهان بار جزء جشن‌های مذهبی زرتشتیان محسوب می‌شود. در بامداد روز اول هر گاهان بار، در آدریان یا آتش ورهرام هر شهر، موبدان و مردم گرد هم می‌آیند و سرودهای اوستا را می‌خوانند. پس از آن، « لرك» ـ مخلوطی از هفت میوه خشك ـ پخش می‌كنند. «لرك» را روی چادری پهن و آن را با دانة انار و چند شاخه درخت مورد تزیین می‌كنند. گاهان‌بارها عبارتند از:
  • گاهان‌بار یو زرم: از دهم تا چهاردهم اردیبهشت ماه، آفرینش آسمان
  • گاهان‌بار میدیو شهم گاه (Maedio Shahem): از هشتم تا دوازدهم تیرماه، آفرینش آب
  • گاها ن بار پیته شهم گاه (Paete Shahem): از بیست و یكم تا بیست و پنجم شهریورماه، آفرینش زمین
  • گاهان‌بار ایاثرم گاه (Yathrwm): از بیستم تا بیست و پنجم مهرماه، آفرینش گیاهان
  • گاهان‌بار میدیاریم گاه (Maeiarem): از دهم تا چهاردهم دی ماه، آفرینش جانوران
  • گاهان‌بار همس پت میدیم گاه (Hamas Path Maedem): از بیستم تا بیست و چهارم اسفندماه، آفرینش انسان

جشن هیرومبا

هیرومبا جشنی است شبیه آتش افروزی جشن سده كه هر سال در روستای «شریف‌آباد» اردكان برگزار می‌شود. تاریخ برگزاری این جشن با گاه‌شماری بدون كبیسه، هفته آخر ماه فروردین است. زرتشتیان شریف‌آباد برای تهیه هیزم آتش هیرومبا به نیایشگاه «پیرهریشت» می‌روند. آن‌ها زمانی حركت می‌كنند كه پیش از غروب آفتاب به پیرهریشت برسند. آن‌ها اسباب و اثاثیه خود را با وانت یا الاغ می‌برند و شب در همان جا اقامت می‌كنند. سپیده دم روز بعد، مردان و جوانان پس از نیایش به صحرا می‌روند و بوته های خار را برای آتش هیرومبا جمع‌آوری می‌كنند. بانوانی كه در پیرهریشت مانده‌اند، ناشتایی تهیه كرده و آن را به صحرا می‌فرستند. پس از آنكه هیزم آماده شد، مردان به پیرهریشت برمی‌گردند و مراسم چوب زنی انجام می‌شود. مراسم چوب زنی این گونه برگزار می‌شود: كسانی را كه برای اولین بار در مراسم جمع‌آوری هیزم شركت كرده‌اند یا در آن سال صاحب فرزند شده‌اند، بر سر دست بلند می‌كنند و با شادی و سرور به او چوب می‌زنند. بستگان این شخص باید كله قندی تقدیم كنند تا او رها شود. با این كله قند شربت درست می‌كنند و آن را می‌نوشند. به هنگام عصر، هیزم ها را با وانت یا الاغ به شریف‌آباد می‌برند و در میدان كنار آدریان انباشته می‌سازند. سپس آتش می‌افروزند و مراسم مذهبی را گرداگرد آتش برگزار می‌كنند. بامداد روز بعد، زنان شریف‌آبادی به محل آتش هیرومبا می‌آیند. خاكسترها را كنار می‌زنند. گلوله های سرخ آتش را در آتشدان گذاشته، به خانه خود می‌برند. در خانه با چوب سندل، كندر دود كرده و آن را دور خانه می‌چرخانند، آنگاه خارج می‌شوند و به سوی آدریان شریف‌آباد باز می‌گردند و آتش را به آتش‌بند (مسئول نگهبانی از آتش) می‌سپارند. جشن هیرومبا در گذشته در روستای «مزرعه كلانتر» نیز برگزار می‌شد.

مراسم سدره پوشی

هنگامی كه دختر یا پسر به سن سدره‌پوشی می‌رسد (سن تكلیف، هفت تا ده سالگی ) مراسم جشنی از طرف والدین او بر پا می‌شود. در این مراسم كه اكثر افراد فامیل در آن حضور دارند، سفره رنگینی پهن می‌كنند و آن را با انواع نقل و شیرینی، خشكبار و یك مجمر آتش می‌آرایند. سپس دختر یا پسر كه قبلاً حمام كرده، سدره می‌پوشد و بر سر سفره حاضر می‌شود. در این موقع، موبد در حین خواندن دعای «اورمزد» بند بلند و باریكی را كه به «گشتی» معروف است، به پشت كمر سدره پوش می‌بندد و در پایان مراسم نقل و شیرینی تعارف می‌كنند.
مردم شهر یزد به دلیل موقعیت این شهر و اطلاق نام “دارالعباده” به آن، كمتر به موسیقی توجه نشان داده‌اند. بیشتر كسانی كه صدای خوب و خوش دارند، هنر خود را از طریق مجالس عمومی روضه‌خوانی و مداحی عرضه می‌كنند. از طرفی، چون فضای جغرافیایی این شهر در مقایسه با موقعیت‌های جغرافیایی همجوار، از طراوت و نشاط چندانی برخوردار نبوده، مردم آن كار و تلاش را بر تفریحات دیگر ترجیح داده‌اند. تنها سازی كه در یزد به عنوان ساز بومی و محلی نواخته می‌شود «عربانه» است. عربانه همان دایره است كه یزدی ها در مجالس شادمانی و عروسی می‌نوازند و سایرین با كف زدن و گاهاً با خواندن ترانه‌های محلی و رقص این ساز را همراهی می‌كنند.

پوشاكی كه زنان زرتشتی از آن استفاده می‌كنند عبارتند از:

كلاهك:

كلاهك زنان زرتشتی از پارچه‌های الوان و زری تهیه می‌شود و از لحاظ تركیب و تزیینات شبیه كلاه‌های زنان بندری است.

سدره:

پیراهنی است گشاد با آستین كوتاه و بدون یقه كه از پارچه سفید دوخته شده و زرتشتیان آن را زیر لباس‌های دیگر می‌پوشند. جلو سدره از گریبان تا سینه چاك دارد و در زیر چاك كیسه كوچكی به نام «كیسه كرفه» ـ به معنی ثواب و كار نیك ـ قرار دارد. واژه‌هایی كه در اوستا برای سدره آمده، «هومنو» و «ستره» است ـ به معنی لباس نیك‌اندیشی. سدره جامه ستایش و بندگی اهورامزدا و به منزله زره و جوشنی است كه پوشنده را از شر تمایلات نفسانی و صفات نادرست حفظ می‌كند.

پیراهن مولی:

پیراهنی یقه گرد با آستین‌های راسته و سر آستین حاشیه‌دار است كه معمولاً در پشت و جلو چاكی كوتاه دارد. دامن این پیراهن فراخ است و معمولاً پایین و دور تا دور آن را حاشیه می‌دهند. این پیراهن از زیر سینه تا پایین با تكه‌های مختلف تركیب می‌شود.

روسری:

پارچه‌ای رنگین با نقش و نگار و به طول سه متر و نیم و عرض یك متر است. آن را روی كلاهك می‌گذارند و برای ثابت ماندن بر سر، روی آن را با دستمال كلاغی می‌بندند.

شلوار:

پاچه‌های شلوار را از تكه‌های باریك پارچه‌های الوان و نقش و نگاردار می‌دوزند و بدین ترتیب جلوه خاصی به شلوار می‌دهند. دمپای شلوار را نیز به وسیله بند به دور ساق و مچ پا جمع می‌كنند و كمر آن لیفی است.

پوشاک مردان

جلیقه :

نیم تنه ای از کرباس و در این اواخر از پارچه های «شعربافی» بود که گاه از آن به عنوان تک پوش استفاده می شود .

تنبون :

تنبون که جنس پارچه آن از کرباس و به رنگ سرمه ای و یا سیاه بود و به عنوان شلوار مورد استفاده قرار می گیرد در این اواخر از پارچه هایی به نام «جیم» و مخلوطی دوخته می شود .

آرخُلُق :

شبیه جلیقه است با این تفاوت که سراسر آن لایی پنبه دارد و لباسی گرم محسوب می شود .

قبا :

پوششی بلند و گاه تا پشت پا است که از کرباس یا پارچه هایی به نام «مخلوطی» می دوزند و روی «پرن» و «جلیقه» یا جریقه می پوشند .

شال :

پارچه ای به طول نزدیک به دو متر و عرض حدود 25 سانیتمتر ، ازجنس کرباس و به رنگ آبی یا سیاه بود . امروزه جنس آن از پارچه تترون است .

نمد :

بالاپوشی از پشم خالص است که نمدمالان می مالند و بیشتر پوشاک زمستانی چوپانان محسوب می گردد .

چوقه :

شبیه نمد بی آستین و از پشم گوسفند بافته می شود و مانند یک کت بلند بر روی لباس می پوشند .

آبدست :

پالتویی از پارچه فاستونی یا ماهوت است که روی لباس می پوشند و به آن پالتو نیز می گویند و همانند چوقه، لباس زمستانی محسوب می گردد .

کلاه :

یا عرقچین که نوع نخی آن زنان خانه دار می چیدند و کلاه « رسونی » نام داشت .

پاپوش ها

ساغری :

نوعی کفش چرمی نوک تیز ویژه زنان است .

گالش :

کفش راحتی از جنس لاستیک که در سالهای اخیر معمول شد .

گیوه :

تا چند دهه قبل رایج ترین پاپوش مردم اعم از زن و مردم ، گیوه و یا در اصطلاح محلی « کُوش » بود . پاپوشی سبک و راحت که برای زنان از رویه ای ظریف تر ساخته می شود . گیوه مردانه را معمولاً کمر می کردند ، یعنی دور تا دور آن را نواری از چرم گاو یا شتر می دوختند که در صحرا و بیابان خار به پایشان نرود ولی امروزه همه از کفش های معمولی استفاده می کنند .

پاپیچ :

یا به اصطلاح « پاتئه » نواری پارچه ای به طول یک تا دو متر که برای حفاظت از سرما و نیش مار و سایر گزندگان به ساق پا می پیچند و پاپوش مردانه محسوب می شود .

شرینی سنتی

حلوا توت یا حلو توتک :

توت را می جوشانند و از صافی می گذرانند . سپس آرد گندم یا برنج به آن می افزایند و مجدداً می جوشانند تا روغن دهد ، آنگاه هل و دارچین به آن اضافه می کنند .

حلوا :

برنج را با شکر و هل و گلاب می پزند و دارچین روی آن می ریزند .

جوز قندی :

مغز گردو و بادام را کوبیده ، لای برگه شفتالو می گذارند و در آفتاب خشک می کنند .

حلوا تق تقک :

چوبه را با مقداری شکر می پزند و مقداری زیادی کنجد بر روی آن می ریزند .

نان های محلی

کماچ - کماچ ساربانی - سورک - لتیر یا براتی - نان تابه ای - نان تیری - نان تنوری .

مشاهیر :


  • ابوالفضل رشیدالدین میبدی مترجم و مفسر قرن ششم هـ . ق و صاحب تفسیر مشهور «كشف‌الاسرار و عده‌الابرار» .
  • معین‌الدین بن جلال‌الدین محمد یزدی (مشهور به معلم) معاصر آل‌مظفر و صاحب اثر «مواهب الهی» .
  • قاضی كمال‌الدین حسین میبدی از مشاهیر قرن نهم هـ . ق و صاحب آثار شرح دیوان منسوب حضرت علی (ع) و «جام گیتی نما» در فلسفه .
  • امیر ركن‌الدین محمدبن نظام حسینی و پسرش محمدبن شمس‌الدین (معروف به سیدركن‌الدین و سید شمس‌الدین) متبحر در علوم زمانه و حقوق در قرون هفتم و هشتم هـ . ق .
  • ملا عبدالله بهابادی (ملاعبدالله بافقی یزدی) قرن دهم هـ . ق و صاحب اثر معروف “حاشیه ملاعبداله” .
  • وحشی بافقی از شعرای عصر صفوی و صاحب دیوان .
  • میرزا سید محمد علی مدرس بزرگ معاصر فتحعلیشاه قاجار و متبحر درعلوم دینی و ادبی .
  • مولانا شرف‌الدین علی یزدی قرن هشتم هـ . ق .
  • جیحون یزدی شاعر دوره قاجاریه .

صنایع دستی :


زری بافی :

زري بافي يكي از هنرهاي قديمي ايران است و نمونه هاي پارچه ابريشمي زری كه از دوره ساسانيان به جا مانده، روشنگر اين موضوع مي باشد. استفاده از نخ زري در بافت پارچه از زمانهاي دور رايج بوده است. در زند اوستا از قاليچه‌هايي كه با نخ طلا بافته شده و همچنين از لباسهاي زر بفت داريوش سوم كه داراي جلوه‌اي خاص بوده ياد شده است. در گذشته تهيه پارچه‌هاي پشمي و زربفت درشوش، شوشتر، جندي شاپور و خراسان رايج بوده است.

رويه لحاف :

در شهرستان يزد تهيه پارچه دستباف ديگري به نام رويه لحاف معمول بوده و مهمترين ماده اوليه كه در توليد آن به كار مي رود نخ ابريشم مصنوعي نمره 150 است كه نحوه رنگرزي نخ مورد مصرف در تهيه رولحافي مشابه رنگرزي نخ قابل استفاده در بافت روميزي است.

شمد بافی :

شمد نوعي پارچه ابريشمي يا پنبه‌اي است كه معمولا به عنوان روانداز در فصل تابستان استفاده مي‌شود. در تهيه شمه از ابريشم مصنوعي به عنوان پود و از نخ پنبه‌اي نمره 20 دولا به عنوان تار استفاده مي‌شود. كه هم اكنون اكثرا توسط دستگاههاي تك فاز بافته مي‌شود.

چادر شب‌بافي :

چادر شب‌بافي يا كاربافي نوعي صنعت خانگي است كه بيشتر در شهرستان يزد، اردكان و بخش زارچ تهيه مي‌گردد. مردان و زنان در كنار كشاورزي به بافت چادر شب مشغول و بيشتر در ابعاد 200*200 سانتي متر با طرح چهار خانه يا پپچازي تهيه مي‌شود و با رنگهاي مركب از نيلي، قرمز، ‌زرد، ‌سبز و مشكي آميخته شده.

فرش بافی :

عمده ترین صنعت دستی استان یزد، صنعت فرش‌بافی است. این صنعت تقریباً در تمام شهرها و روستاهای آن رواج دارد. قالی‌های دست بافت یزدی در اندازه‌های 4*3، 5/2*5/3، 3*2، 5/2*5/2 و 1*1 تولید می شود. نقشه‌های اصیل فرش یزد به نام‌های «هراتی»، «گل و ماهی»، «سردار جنگل» و «كرمانی» است. 75% از فرش‌های این استان با خامه پشم و 25% از خامه كرك بافته می‌شود. صنایع تولید رنگ، خامه و رنگرزی از جمله صنایع جنبی است كه مكمل صنعت فرش‌بافی این استان است

قناويز :

نوعي پارچه كه در سالهاي گذشته در يزد بافته مي‌شده است قناويز نام دارد كه متاسفانه در حال حاضر بافت آن ديگر انجام نمي شود. نخ مصرفی در این پارچه ابريشم مصنوعي بوده و به عنوان آستر لباس مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.

ترمه بافی :

پارچه ترمه به پارچه ظريف و لطيفي اطلاق ميشود كه از دو سري نخ تار وپود که با دست بافت بافته شده باشد به نحوي كه پود در پشت پارچه به صورت آزاد و تراكم پودي آن زياد باشد. جنس آن از كرك و پشم يا ابريشم با طرحهاي اصيل و سنتي ايران است.

سفره بافی :

پارچه چهارگوش پنبه‌ای است كه توسط زنان روستا بافته و رنگرزی می‌شود. از این بافته برای سفرة خمیری یا موارد دیگر استفاده می‌كنند.

پتوبافي :

توليد پتو دستباف در بخش‌هاي اشكذر، خرانق از توابع يزد به طور خانگي و توسط زنان مرسوم است و براي بافت آن از دستگاههاي ساده 2 وردي كه با حركت پا كار مي كنند و نيز شانه‌اي نئي و ماكو و متيز به كار گرفته مي شود و در آخر آن را در آب و به كمك دست و پا مالش ميدهند تا نقاط دوخته شده به صورت نمد درآيد و صاف نمايان گردد.

حصیر بافی :

حصيربافي يا بافت بوريا را مي توان بي گمان به عنوان يكي از قديمي ترين صنايع دستي نام برد. حصيربافي در ايران از سابقه و قدمتي طولاني برخوردار است و امروزه در مناطق مختلف كشور هر جا كه دسترسي به برگ درخت خرما، ساقه گندم، ني و تركه امكان پذير باشد مي توان نشانه هايي از حصيربافي و سبدبافي را يافت .

زیلو بافی :

زيلو فرشي است كه تار و پود آن از نخ پنبه است و در اندازه هاي 4×3 و 3×2 بافته مي شود. زيلو از نظر كاربري به سه نوع تقسيم شده است كه معمولاً تفاوت ظاهري آن در نوع رنگهايي است كه انتخاب مي كنند . زيلوهايي كه با رنگ سفيد و آبي مي بافند فقط مورد استفاده آن در مساجد و امامزاده ها است و زيلوهايي كه به رنگ آبي و قرمز مي بافند و به زيلوي « جوهري » شهرت دارد از نوع نامرغوب و ارزان قيمت ترين زيلوهاست. اما مرغوبترين نوع زيلو «تفتال» نام دارد كه به رنگ سبز و نارنجي است.

کاشی سازی هفت رنگ :

كاشي هفت رنگ ، به مجموعه اي از كاشي هاي يك اندازه ، يك شكل (معمولاً مربع شكل ) و يك رنگ گفته مي شود كه در كنار هم قرار مي گيرند تا طرح و نقش مورد نظر بر روي مجموعه آنها (طبعاً بر روي هر كاشي قسمتي از نقش انعكاس مي يابد كه در ارتباط با كاشي هاي ديگر كامل مي شود) اجرا شود و موقعيت نصب آن را به هنگام نماسازي مشخص سازد .

کاشی سازی معرق :

كاشي معرق عبارت است از قطعه هاي بزرگ و كوچك بريده شده كاشي كه براساس طرح با نقوش مختلف و رنگهاي متفاوت تراشيده شده و كنار يكديگر قرار مي گيرند و به شكل بزرگتري در مي آيند و به عبارتي ديگر به قسمتي تزئين كاشي : مركب از قطعات مختلف ريز ريز كه آنها را بر حسب نقوش هندسي و اشكال بنايي بريده شده و در كنار يكديگر قرار مي دهند، اطلاق مي گردد . انواع رنگهاي كاشي مورد استفاده در كاشي معرق عبارتند از : سفيد، آبي تيره، فيروزه اي، سبز و پرتقالي می باشد.

سفال و سرامیک :

سفالگري از قديمي ترين صنعت است كه به دست بشر به وجود آمده و زادگاه آن ايران است . اولين نمونه هاي سفال متعلق به ده هزار سال قبل است . از روي نمونه هاي بدست آمده مي توان فهميد كه در آن زمان از كوره پخت سفالگري بي اطلاع بوده اند و احتمالاً ظروف گلين توليدي خود را در كنار همان آتشي كه براي پختن گوشت شكار مهيا مي كردند، مي پختند ولي با اين وجود ظروف آنان به قدر كافي محكم بوده است . در شش هزار سال قبل از ميلاد اولين نشانه پيدايش كوره پخت، در صنعت سفال ديده مي شود و در سه هزار و پانصد سال قبل از ميلاد چرخ سفالگري ساده اي كه با دست حركت مي كرد ساخته شد . پيدايش چرخ سفالگري تحول بزرگي را در اين صنعت بوجود آورد و امكان توليد محصولات بيشتر را فراهم كرد .







سوغات :


بیشترسوغات این استان را صنایع دستی آن تشكیل می‌دهند و عبارتند از: سرامیك و سفال، شیرینی، ترمه، دارایی، زیلو و … . همچنین سوهان یزد و عرقیات سنتی این استان نیز طرفداران بسیار دارد. محل‌های عرضه این محصولات عبارتند از:
  • مجموعه بازار خان
  • فروشگاه مركز صنایع دستی در میدان شهید باهنر
  • فروشگاه های بخش خصوصی
  • فروشگاه های محلی در مراكز تولید
  • فروشگاه صنایع دستی میبد

خدمات گردشگری :


نام هتل شهرستان ستاره
مشبرالممالک یزد 4
تهرانی یزد 4
داد یزد 4
صفائیه یزد 4
ادیب الممالک یزد 3
فهادان یزد 3
سنتی مهر یزد 3
پارسیان یزد 3
لاله یزد 3
کاروان یزد 3
خاتم یزد 3
ملیکا یزد 2
بهجت میبد 2
پویا ابرکوه 2
بهمن طبس 2
شیرکوه تفت 2
باغ سرا اردکان 2
کاریز اردکان 1